,

کلیات پیشگیری و کنترل حریق- قسمت دوم

محصولات و سیستم‌های پیشگیری و کنترل حریق در حوزه اعلام و اطفا، تنوع بالایی داراست و هر نوع، کاربرد خاصی دارد. اما گاهی انجام فعالیت‌هایی نه‌چندان هزینه‌بر، از تحمیل‌شدن خسارتی هنگفت جلوگیری می‌کند.

سیف کست در این اپیزود با عنوان “کلیات پیشگیری و کنترل حریق – قسمت دوم” به موضوعاتی چون ساخت، چیدمان، کشف، اعلام و اطفا حریق پرداخته‌است.
اگر هنوز قسمت اول را نشنیده‌اید، پیشنهاد می‌کنیم قبل از شروع قسمت دوم، از اینجا (لینک داخلی به اپیزود ۱۱ فصل ۳) به سراغ اپیزود یازدهم از فصل سوم بروید!

آنچه در پیشگیری و کنترل حریق گذشت…

در اپیزود پیش، با عوامل آغاز، مخاطرات، گسترش و شدت حریق آشنا شدیم و چک‌لیستی متناسب تهیه کردیم؛ فاکتورهایی که آگاهی و اطلاع از آنها و در نهایت رعایتشان نقش مهمی در طراحی واحدهایی بدون حریق دارد.

ساخت – Construction

در پیشگیری و کنترل حریق، پس از موضوع طراحی، وارد فضای ساخت یا Construction می‌شویم.

خرید

در فاز ساخت، Material و مواد به پروژه ساخت تاسیسات صنعتی وارد یا اصطلاحا خریداری می‌شوند.
طبق یکی از بندهای جدید و کاربردی استاندارد ۴۵۰۰۰ که بند زنجیره تامین را در HSE کاملا تایید می‌کند، ما باید برای کنترل – خواه به شکل دستورالعمل، خواه به شکل روش اجرایی – ورود کرده و تمام این مواد را از نظر ریسک‌های حریق مورد مطالعه قرار دهیم،
و آن ماده‌ای را از نظر کیفیت ایمنی توصیه کنیم که بتواند:
بارِ ریسک کمتری داشته‌باشد،
میزان انتقال حریق و انتقال حرارت را به شدت پایین آورد،
و همین‌طور عامل بروز هم نشود.

در کنار تجهیزات، خدماتی که خریداری می‌شوند نیز باید تحت نظارت ما قرار بگیرند؛
مثلا شرکتی قرار است به صورت پیمانکار برای ما کارهای تاسیساتی و فعالیت‌های برقی انجام دهد. کابل‌شکی، گرفتن انشعاب و در کل پروسه‌ای که در حال انجام است باید از نظر پیشگیری و کنترل حریق مورد نظارت قرار بگیرد تا باعث خطر جدید نشود.

جانمایی و انبارش مواد از نظر پیشگیری و کنترل حریق

هنگام طراحی واحد صنعتی، باید از پیش استراتژی مناسب در جانمایی تجهیزات، انبارش مواد و انبارش محصولات در نظر گرفته‌شود؛
اگر فضای مناسبی در انبار وجود ندارد و خرید ما اصطلاحا مازاد است قبل از فرایند خرید در سلسله‌مراتب خرید تجدید نظر کنیم،
اگر مواد، درصورت قرارگرفتن در بارانداز، ریسک‌های حریق با خود به همراه داشتند، در جانمایی آنها بیشتر تفکر کنیم.

انبارش مواد از نظر کنترل حریق

انبارش مواد

 

نظارت، بدون پول!

بخشی که در پیشگیری و کنترل حریق اغلب نادیده گرفته می‌شود و اتفاقا هزینه زیادی هم ندارند نظارت است.
در نظارت:
فضاها و جانمایی‌ها را درست می‌کنیم،
پروسه خرید را اصلاح می‌کنیم،
فعالیت گروه‌های مختلف را مرتب می‌کنیم،
و در کل، اقدامات مدیریتی انجام می‌دهیم.
فرض کنید پیمانکاری در حال اصلاح سیستم روشنایی و یا نصب سقف کاذب در واحد شماست. در نگاه اول،  دارید هزینه‌ای به عنوان دستمزد متقبل می‌شوید، پس نمیخواهید خرج دیگری روی دستتان بیفتد.
نکته‌ای که وجود دارد این است که ما اصولاً زمانی که پیمانکار می‌گیریم، برای نظارت بر کارهایش وقت نمی‌گذاریم؛
که ناظر این باشیم که آیا فرد کارش را درست انجام داده یا نه،
از مواد و Material استاندارد استفاده کرده یا نه،
همین‌ها، از اقداماتی هستند که هزینه آنچنانی ندارند ولی می‌توانند ریسک حریقی احتمالی در سازمان را حذف می کنند یا به حداقل می‌رسانند.

الزامات قانونی پیشگیری و کنترل حریق – مبحث ۳

مبحث ۳ الزامی قانونی در حوزه پیشگیری و کنترل حریق است که در بحث طراحی و اجرا ورود می‌کند و برای مجاب کردن سازمان و صاحبان صنعت به رعایت الزامات و انطباق قوانین، به کمک ما می‌آید.
از تمهیدات لحاظ‌شده در مبحث ۳، بحث پیشگیری از توسعه حریق به فضاهای دیگر است که کنترل درست آن از مواردی است که هم می‌تواند کاهش هزینه‌ها را به دنبال داشته باشد و هم موجب کاهش خسارات انسانی شود.

مبحث 3 مقررات ملی ساختمان

مقررات ملی ساختمان

 

مدیریت شرایط اضطراری

از موارد قابل توجه در مبحث ۳ که در خیلی از شرکت‌ها زیرساختش به صورت کامل وجود دارد ولی استفاده نمی‌شود، بحث مدیریت شرایط اضطراری مرتبط با پیشگیری و کنترل حریق است.
مثلا هنگام بررسی انبارهایی که دارای Material، تجهیزات و یا یدکی‌های ارزشمند هستند، با پلمپ بودن درب خروج اضطراری مواجه می‌شویم،
حجم قابل توجهی از این پارامترها همان اقدامات پیشگیرانه‌ای است که باید انجام دهیم و اکثرا هم پول احتیاج ندارند و در عوض تدبیر می‌خواهند.

با وجود ذکر نام طراحی در مبحث ۳، می‌توان الزامات آن را، حتی زمان فعالیت‌های بهره‌برداری انجام داد؛
نکته مهم این است که از قبل، Punch List استخراج کرده و مشکلات اصلی که باعث ایجاد حریق یا توسعه آن می‌شوند را مشخص کنیم.

خروج اضطراری – Emergency Exit

اگر کنترلی خاصی برای رعایت ضوابط پیشگیری و کنترل حریق در مسیرهای فرار و خروج اضطراری صورت نگیرد، مسیرهایی که قرار است جان ما را نجات دهد، خود به عامل خسارت انسانی یا خسارت اموال بدل می‌شود.
مثلا اگر در ساختمانی راه‌پله‌ای وجود دارد و آن را به عنوان box بسته تلقی نکنیم، همان طور که در اپیزود قبل هم درباره آن صحبت کردیم، می‌تواند انتقال‌دهنده حریق و دودها، گازها و بخارات به طبقات بالا باشد.

چیدمان از نظر پیشگیری و کنترل حریق

فاصله از سیستم روشنایی،
فاصله تا دیوار،
فاصله تا درب‌های فرار،
رعایت مسیرهای ورود و خروج،
و مهم ترین قسمت؛ فاصله تا سقف،
موضوعاتی است که در رابطه با چیدمان مطرح است و به قدری اهمیت دارند که می‌توانند ریسک حریق را به شدت کاهش یا افزایش دهند.

ارتفاع تا سقف

با نگاه به آتش‌سوزی‌هایی که در چند وقت اخیر اتفاق افتاده درمی‌یابیم که همه حریق‌ها سبب ریزش سقف شده‌است که دلیلش همین چیدمان نامناسب و رسیدن حرارت به سقف است.
اگر ارتفاع مناسب تا سقف رعایت نشود، حرارت خیلی زود به سقف خواهد رسید.
از موضوعاتی که در اپیزود یازدهم (پیشگیری و کنترل حریق – قسمت اول) درباره آن صحبت کردیم رفتار حریق بود و گفتیم که رفتار دودها، گازها و بخارات، عمودی و به سمت بالاست.
حرارتی که به سمت سقف هدایت می‌شود، در سازه‌های فلزی و مخصوصا سازه‌هایی که به شکل سوله طراحی می‌شوند می‌تواند سقف خوابانده و روی تجهیزات ما آوار کند، شدت حریق را بیشتر کرده و خسارات را چند برابر کند.

عایق‌کاری

از موارد مفید در پیشگیری و کنترل حریق، عایق‌کاری در سقف‌هاست که اجازه ندهد سقف در مدت زمان کوتاهی به دمای بیشتر از ۵۰۰ درجه برسد.

اقدامات Active و Passive

همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، پس از عارضه‌یابی، دو سری اقدام مهم در پیشگیری و کنترل حریق داریم:
اقدامات Active و Passive
که برخی از این اقدامات هزینه زیادی ندارند و مدبرانه و مهندسی هستند و برخی هزینه‌بر.

اقدامات Passive

عایق کاری،
جداسازی فضاها،
چیدمان‌ها،
راه‌های فرار،
مقاوم‌سازی سازه‌ها در برابر حریق،
و چیدمان‌هایی که اجازه گسترش حریق به فضاهای بعدی را ندهد،
جزء مهمترین عوامل پسیو در صنعت است.

جداسازی فضاها

منظور از جداسازی فضاها از هم، این است که مثلا اگر انباری با مواد قابل اشتعال داریم – مایعات، خواه جامدات یا شکل دیگری – آنها را از فضای تولید و تاسیسات جدا کنیم.
این کار، از بهترین راه‌های پیشگیری و کنترل حریق است.

مقاوم‌سازی سازه‌های فلزی

همان‌طور که می‌دانید، در مباحث مقررات ملی ساختمان درباره رفتار سازه در برابر حریق صحبت شده‌است.
فلزات معمولا در دماهای بالاتر از ۵۰۰ درجه شروع به تغییر شکل و خاصیت داده و در نهایت باعث جدایی و کُلاپس (Collapse) یا ریزش می‌شوند.
ما با روش‌های متنوعی این مقاوم‌سازی را انجام می‌دهیم؛ با مصالح ضدحریق یا مقاوم در برابر حریق که می‌توانند مقاومت سازه را ۲ الی ۴ ساعت و ۱۲۰۰ درجه سانتی‌گراد بالا ببرند که این عدد در پیشگیری و کنترل حریق‌های عظیم فوق‌العاده تاثیرگذار است.

اقدامات Active

در سیستم‌های اکتیو یا Fire protectionها، دسته‌بندی اعلام حریق، کاشف حریق و اطفا حریق مطرح است.

سیستم‌های کاشف حریق – Fire Detection

سیستم‌های کاشف حریق یا Fire Detectionها به شناسایی حریق شرایط مختلف می‌پردازند و ساختارهای متفاوتی دارند:
در صورت وجود شعله، از Flame Detectorها استفاده می‌کنیم،
در صورت وجود دود، از Smoke Detectorها استفاده می‌کنیم،
درصورت وجود گردوغبار در فضا نمی‌توانیم از دوسیستم دیگر استفاده کنیم و باید به سراغ Heat Detectorها برویم.

سیستم‌های اعلام حریق به وجود آمده‌اند که ما در کوتاه‌ترین زمان ممکن، حریق را شناسایی کرده و سپس به فضاهای Firefighting ورود کنیم.

بعد از فعال‌شدن سیستم شناسایی حریق – چه به صورت دستی (Manual)، چه به صورت اتوماتیک – وارد بحث اطفا حریق می‌شویم.

سیستم‌های اطفا حریق

سیستم‌های اطفا حریق، اصولا شکل یکپارچه‌ای دارند و به:
سیستم‌های متعارف،
سیستم‌های Addressable یا آدرس‌پذیر،
و سیستم‌های هوشمند مثل F&G
تقسیم‌بندی می‌شوند.

سیستم‌های متعارف

سیستم‌های متعارف یا متمرکز از یک پنل مرکزی تشکیل می‌شوند که تجهیزات کشف حریق مثل Detectorها و هشداردهنده‌های مختلف مثل آژیر، فلشر (Flasher) و… به صورت کامل به آن متصلند.
پنل مرکزیِ کنترل و اعلام حریق به شبکه برق اصلی وصل می‌شود. البته باتری‌های پشتیبانی برای بک‌آپ شبانه‌روزی  و امکان حفظ برق در شرایط قطعی را هم دارا می‌باشند.
سیستم‌های متعارف از چند مدار یا Zone تشکیل می‌شود که به آشکارسازها، Detectorها، آژیرها و فلشرها مجهز است و در بخشی مجزا از ساختمان نصب می‌شود.

مشکلی که سیستم‌های متعارف دارند این است که برای هر فضا نیازمند یک پنل و یک سیستم مجزا هستند و در یک برد مرکزی نمی‌توان تمام فضاها را به صورت متمرکز پایش کرد.
از مزایای سیستم اعلام حریق متمرکز می‌توان به هزینه پایین، نصب و راه اندازی سریع، عیب‌یابی راحت و تعویض و جایگزینی ساده اشاره کرد.

سیستم‌های آدرس‌پذیر

بحث سیستم‌های آدرس پذیر که امروزه در صنایع و ساختمان‌ها بیشتر مدنظر است، کاملاً به صورت یک سیستم یکپارچه مجموعه شما را کنترل می‌کند.
در این سیستم، تمام قسمت‌ها و Zoneها به یک پنل وصل می‌شوند و در یک پنل می‌توانیم به طور مجزا همه این سیستم‌ها را پایش کنیم.
در سیستم Addressable هر تجهیز اعلام حریق، دارای آدرسی اختصاصی است و در پنل با مختصات خاص خود تعریف می‌شوند. در صورت بروز حریق مکان دقیق دتکتوری که دود، حرارت یا شعله را تشخیص داده به راحتی قابل فهم است.

سیستم‌های F&G

سیستم‌های F&G یاFire Gas Detection System ، اغلب در پروژه‌های خیلی حساس و پیشرفته صنعتی، برای پیشگیری و کنترل حریق به کار می‌رود؛
فضاهای پالایشگاهی و پتروشیمی، نیروگاه‌ها یا فضاهایی که مباحث شیمیایی، نشت مواد شیمیایی و مواد قابل اشتعال شیمیایی دارند.
این سیستم‌ها با توجه به نوع برند‌شان دارای قابلیت‌های ویژه‌ای هستند و می‌توانند گازهای مختلفی را احساس کنند.
مثلا گازهای LEL و گازهای H2S از این طریق می‌توانند کاملاً Sense شوند و به پنل مرکزی و برد اصلی سازمان، این اطلاع داده‌شود که نشتی وجود دارد.

اطفا حریق

اطفاء دو قسمت دارد:
بخشی مربوط به افراد کارخانه و سازمان است و بخش دیگر آن به تیم‌های حرفه‌ای Firefighting برمی‌گردد

درخصوص اطفا حریق، دسته‌بندی‌های زیادی در دنیا وجود دارد. ما به سراغ استاندارد NFPA10 که یکی از مراجع اصلی و بزرگ دنیا در خصوص تدوین قوانین و استانداردهای مربوط به پیشگیری و کنترل حریق است.

خاموش‌کننده‌های دستی

دسته‌ی اول خاموش‌کننده‌های دستی هستند.
نحوه چیدمان، فاصله بین خاموش‌کننده‌ها، نوع خاموش‌کننده نسبت به مواد قابل اشتعال و… کاملاً در این استاندارد قابل دستیابی است.

جعبه‌های آتش‌نشانی – Fire Box

در حوزه پیشگیری و کنترل حریق، موردی به نام جعبه‌های آتش‌نشانی یا Fire Box دیده‌می‌شود.
فایرباکس‌ها به دلیل دسترسی آسان و سادگی کار برای خاموش‌کردن آتش‌ها به صورت دستی، استفاده عمومی دارند و از این نظر برای پیشگیری و کنترل حریق بسیار کاربردی هستند.
البته آتش‌نشان‌ها (لینک شود به سایت اسپانسر – صماکو) هم از فایرباکس‌ها استفاده زیادی می‌کنند.

 

Fire Box

فایرباکس

 

خاموش‌کننده‌های اتوماتیک

دسته دوم، خاموش‌کننده‌های اتوماتیک هستند.
در بحث اطفا اتوماتیک، امروزه سیستم‌های مختلف و زیادی وجود دارد و ما در سه دسته اصلی این دسته‌بندی را انجام میدهیم:

  • اطفا حریق آبی
  • اطفا حریق گازی
  • اطفا حریق فوم
اطفا حریق آبی

اطفا حریق آبی به دلیل ارزان و دردسترس بودن آب برای همه ، از مزایای بزرگ سازمان است.

اطفا آبی به دو نوع تر و خشک تقسیم می‌شود.
هنگام صحبت از خاموش‌کننده‌های اتوماتیک، سیستم‌های اسپرینکلر و آب‌پاش حتما مدنظر ما هستند.

اطفا تر

اطفا تر یعنی مجموعه زیر فشار آب است و پشت اسپرینکلرهای ما آب وجود دارد.

اطفا خشک

در اطفا خشک، پشت اسپرینکلرها آبی وجود ندارد و عاملی جهت آوردن آب به پشت اسپرینکلرها لازم است.
این نوع اطفا برای مکان‌های با حساسیت بالایی استفاده می‌شود که مواد و تجهیزاتی موجود بسیار گران یا اصلا حساس به آب هستند و البته در جاهایی که به دلیل برودت، وجود آب در لوله باعث یخ‌زدگی می‌شود.

اطفا حریق گازی
CO2

 

معروفترین گازی که در اطفا حریق گازی برای پیشگیری و کنترل حریق استفاده می‌شود گاز CO2 است. اگر دقت کنیم اطفا گازی، بیشتر برای فضاهای بسته، رَک‌های کامپیوتری و فضاهایی است که در آن تاسیسات برقی وجود دارد؛ بنابراین فضا کاملا بسته است.
عیب بزرگی که گاز CO2 دارد بحث خفگی و کاهش اکسیژن در فضاهای بسته است که باید حتما مد نظر قرار بگیرد.

FM200

 

مهم‌ترین مزیت این گازها ایمنی و سلامت آ‌نهاست،
استفاده از این گازها خسارت کمتری را به بار می‌آورد،
با محیط زیست سازگارند،
و فشار پایین آنها باعث می‌شود تجهیزات برقی آسیب کمتری ببینند.

آیروسول

گازهای آیروسول مانند FM200 جزء مواردی هستند که می‌توانیم در شرایط برقی و رَک‌های کامپیوتری از آنها استفاده کنیم.
اما ایراد کوچک آنها فشار بالا در هنگام تخلیه است دارند که باعث می‌شود به تجهیزات برقی آسیب وارد کند.

اطفا حریق فومی

اطفا حریق فوم در فضاهای مخازن نگهداری مایعات قابل اشتعال کاربرد دارد.

جمع‌بندی کلیات پیشگیری و کنترل حریق

  • شناسایی و ارزیابی ریسک پیشگیری و کنترل حریق با استفاده از ابزارهای موجود
  • اقدامات پیشگیرانه برای اتفاق نیفتادن حریق در مجموعه‌ها
  • نظارت روی خرید، فعالیت پیمانکاری و خدماتی و… با هزینه ناچیز
  • شرایط اضطراری و Emergency؛
    اقدامات اکتیو و پسیو
  • اقدامات حوزه پسیو:
    طراحی، درب‌های ضد حریق، جداسازی، مقاوم‌سازی و…
  • سیستم‌های اکتیو؛ در مرحله اول، پرسنل و تجهیزات داخل سازمان و البته اقدامات آتش‌نشانی
  • سیستم‌های اکتیو:
    سیستم‌های کشف، اعلام و اطفا
  • سیستم‌های اطفا:
    آبی، گازی و فوم
  • سیستم‌های اطفا آبی:
    روش‌های تر و خشک
  • سیستم‌های گازی:
    CO2 ،FM200 و آیروسول
  • اطفا حریق فوم:
    انواع و اقسام پرتوسعه و کم‌توسعه، شیمیایی و مکانیکی
  • ورود تیم‌های فایرفایتینگ و مقابله با حریق به صورت حرفه‌ای

این را بدانیم که: با پیاده‌سازی درست این سیستم‌ها حریق توسعه نمی‌یابد و نیازمند سیستم آتش‌نشانی و مجموعه آتش‌نشانی شهری و یا صنعتی نخواهیم بود؛ زیرا که این سیستم‌ها آنقدر دقیق هستند که هم زودتر اعلام می‌کنند و هم سریع‌تر اطفا انجام می‌دهند و اگر هم توسعه پیدا کنند در زمان کوتاهی می‌توان جلوی آنها را گرفت.

,

کلیات پیشگیری و کنترل حریق- قسمت اول

کلیات پیشگیری و کنترل حریق- قسمت اول

اسپانسر این اپیزود: سماکو http://samaco.ir

مثلث آتش

پیش از صحبت در مورد کنترل حریق، چگونگی ایجاد حریق را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
حریق زمانی شروع می‌شود که پارامترهای اصلی آن، همه  در کنار هم حضور داشته‌باشند:
۱. مواد سوختنی،
۲. اکسیژن، که یکی از عوامل گسترش حریق است، و
۳. شعله یا حرارت.

 

حرارت

لزوماً این فقط شعله نیست که می‌تواند عامل ایجاد حریق باشد؛
بلکه اگر دما بالا برود، حرارت (بدون شعله) می‌تواند باعث خوداشتعالی یا حتی وسعت‌دادن به حریق شود.

اکسید کننده – Oxidizer

در مبحث ایجاد حریق، فراموش نکنیم که صرفاً اکسیژن مورد اصلی ما نیست.
با توجه به اینکه اکسیدشدن و اکسیدایزه‌شدن نیز به گسترش حریق کمک می‌کند، می‌توان پارامترهای مختلفی را که جزء دسته اکسیدایزر (Oxidizer) یا مواد اکسیدکننده هستند، در این بخش در نظر گرفت.

در کنترل حریق، طراحی اهمیت ویژه‌ای دارند؛
در اولویت اول، اقدامات پیشگیرانه‌ای همچون داشتن یک طراحی مناسب و در نهایت پیاده سازی آن، خطرات و ریسک‌های کمتری را در هنگام حریق به دنبال دارد.

دسته بندی اقدامات کنترل حریق

در حالت کلی، اقدامات کنترل حریق در دو سرفصل Proactive و Reactive جای می‌گیرند.

در بحث اقدامات Proactive، به توضیح مجموعه مواردی که از رخ دادن حریق در سازمان‌ها و صنایع جلوگیری کند، می‌پردازیم،
اما موضوع مورد بحث در اقدامات Reactive و واکنشی، تجهیزات و امکاناتی است که فرایند مدیریت حریق را شامل می‌شود؛
چه از جنس Active و فعال، و چه از جنس Passive و غیرفعال.

علل و شرایط بروز حریق

علل و شرایط بروز حریق در واحدهای صنعتی متفاوت و دارای شرایط متعددی است.
معمولاً هنگامی که در مورد کنترل حریق در واحدهای صنعتی صحبت می‌کنیم طیف گسترده‌ای از صنایع را مدنظر خود قرار می‌دهیم،
باید بدانیم که در هر واحد صنعتی احتمال بروز حریق وجود دارد و هیچ صنعتی از آن مستثنا نیست.
پس، با داشتن این دید و با شناسایی ریسک های حریق پیرامون انبارش، نوع فرایندها، نوع عملکردمان، و در نهایت نوع ساختار و سازه‌های ما، کنترل حریق را انجام می‌دهیم.

شعله؛ اولین علت بروز حریق!

در جایی که دمای بالا، حرارت و شعله وجود داشته‌باشد، قاعدتا می‌توانیم بگوییم که حریق اتفاق می‌افتد.
پس اولین مورد در علل بروز حوادث، شعله مواد سوختنی است.

افزایش تدریجی دما

همان طور که گفته شد، به جز شعله، از دیگر علل ایجاد حریق افزایش تدریجی دماست.
در اکثر صنایع، دمای خاصی برای آغاز فرایندها وجود دارد و حرارت ایجادشده در طی رسیدن به این دما، باعث تامین دما و حرارت مورد نیاز حریق می‌شود.

مواد شیمیایی

واکنش‌های شیمیایی گرمازا مانند
آب + اسید،
پتاسیم + آب،
فسفر + اکسیژن هوا،
اسیدنیتریک با کاغذ،
و…
می‌توانند عامل بروز حریق باشند.

اصطکاک

یکی دیگر از علل بروز حریق، اصطکاک است.
اصطکاک، هنگام حرکت یا لغزش دو سطح بر روی یکدیگر ایجاد می‌شود،
مثلا حرکت چرخ‌های هواپیما روی باند؛ که خودش از عوامل اصلی بروز حریق در فرودگاه‌هاست.

پرتوهای الکترومغناطیسی

تمرکز بر روی پرتوهای مرئی و غیرمرئی از مواردی‌ست که حتما باید مدنظر قرار بگیرد؛
زیرا می‌تواند باعث بالابردن دما و در نهایت ایجاد حریق شود.

الکتریسیته ساکن

به طور میانگین، بیشترین عامل بروز حریق در صنعت، الکتریسیته یا همان نیروی برق است.
جرقه ناشی از اختلاف پتانسیل در مکان‌هایی که دارای گاز یا بخارات قابل اشتعال هستند می‌تواند اشتعال را پدید بیاورد.

صاعقه

امروزه، جهت کنترل حریق در صنعت، طراحی‌های جدید به سمت موضوع صاعقه‌گیرها رفته‌است. به هر حال، ما در کشوری با ارتفاعات و شرایط اقلیمی مختلف هستیم و احتمال بروز صاعقه در اکثر نقاط ایران وجود دارد.
بنابراین بحث‌های مرتبط با پیشگیری در مقابل صاعقه، خود به عنوان یکی از پارامتر های پیشگیری ما خواهد بود.

انفجار

بحث بعدی ما انفجار مواد منفجره است. ما در برخی از صنایع، به خصوص معادن، موادی مثل دینامیت یا TNT داریم که از شروع‌کننده‌های حریق محسوب می‌شود.

تراکم بیش از حد مواد سوختنی

در شرکت‌هایی که اساس فرایندهایشان مواد سوختنی‌، الکل و مواد قابل اشتعال است این موضوع را کاملاً می‌توانید ببینید.
موتورهای درون‌سوز و خودسوخت‌های مربوط به سیستم‌های احتراق یک کارخانه به عنوان یکی از موارد اشتعال می‌تواند قلم‌داد شود و
همچنین گازهای قابل اشتعالی که امروز به عنوان عنصر اصلی حرکت در ساختار تاسیسات ما هستند.

چیدمان

عدم چیدمان درست و نگهداری نامناسب در انبارش، از مسائلی‌ست که توانایی گسترش حریق را دارد.

واکنش‌های زنجیری

از موارد مهمی که امروزه در حریق خیلی مدنظر مهندسین حریق هست، بحث واکنش‌های زنجیره‌ای می‌باشد.
به هر گونه‌ای که بتوانیم با ساختار و چیدمانمان در انبارها، از ادامه زنجیری واکنش‌ها و در واقع، رسیدن سوخت به حریق جلوگیری کنیم، در کنترل حریق و پیشگیری از آن اقدام مثبتی انجام داده‌ایم.

جرقه

جرقه‌های ایجادشده از ماشین‌آلات می‌تواند این عامل را تشدید کند.

پسماندها

کاغذپاره‌ها و مواد قابل اشتعال که پسماند یا خروجی حاصل از تولید ما هستند و برنامه‌ای جهت کنترل آنها نداریم، سوخت مورد نیاز حریق محسوب می‌شوند.

به‌علاوه، بحث‌هایی مثل:
نشت مایعات، سمباده و سنگ سنباده، فلزات مذاب، جوشکاری و برشکاری و… ،
اقدامات سرفصل Hot Work Permitها یعنی موضوعاتی مثل:
آتش‌باری، خاکسترها و به طور کل، باقی‌مانده حریق از بخش‌های مختلف، روغن‌های داغ که خیلی از مواقع عنصر اثرگذاری تلقی می‌شود یا بحث سیگار و کبریت و اصطلاحاً شعله‌های باز مواردی هستند که همگی می‌توانند بخشی از این آغازکننده‌ها باشند.

مخاطرات حریق

حریق، محصولاتی از خود به جا می‌گذارد – محصولاتی بسیار بسیار خطرناک!
برای کنترل حریق آشنایی با این محصولات جایگاه ویژه‌ای دارد.

نور و دما

اولین مورد نور و دمایی‌ست که حریق ایجاد می‌کند و این حرارت به صورت زنجیری بیشتر و بیشتر می‌شود.

دود و گازهای سمی و قابل اشتعال

مرگ اکثر افراد گرفتار حریق – چه صنعتی و چه ساختمانی – به خاطر پدیده گازها و بخارات سمی و خفه‌کننده است.
قبل از آنکه شعله و حریق مستقیماً به افراد برسد، مونوکسیدکربن، دی‌اکسیدکربن و کاهش میزان اکسیژن سبب خفگی این افراد می‌شود.
هنگام مطالعه تجزیه-تحلیل‌های حوادث حریق دو مورد وجود دارد که خیلی کم مورد توجه قرار می‌گیرند و همه بر این باورند که این شعله است که جان افراد را گرفته؛
یکی گاز های سمی،
و دیگری حوادثی مثل انفجار.
اصولاً به خاطر خلا‌ئی که هنگام انفجار ایجاد می‌شود، اکسیژن کافی برای نفس‌کشیدن در محیط وجود ندارد و خیلی از افراد نیز به همین دلیل می‌میرند.

رفتار حریق

رفتار دودها، گازها و بخارات به سمت بالاست.
هنگامی که در ساختمان‌ها حریقی اتفاق می‌افتد، از یک طبقه شروع و به سمت بالا می‌رود. گازها و بخارات داغ حرارت را با خود به سمت بالا می‌برند و در طبقات بالایی، حرارت به حدی می‌رسد که دمای اشتعال اکثر مواد قابل اشتعال آن منطقه فراهم و در نهایت موجب خوداشتعالی آنها می‌شود.

همان‌طور که در بحث مخاطرات گفته‌شد، به علت مصرف اکسیژن برای حریق و فرایند سوختن، مقدار اکسیژن محیط رفته رفته کاهش می‌کند.

ارزیابی ریسک

ما معمولاً در آتش‌سوزی‌های صنعتی، خسارت‌های مالی فوق‌العاده سنگینی را تجربه می‌کنیم.
هنگامی که بحث بیمه‌ها و بحث مالی پیش می‌آید سعی ما بر این است که از روش‌های هدفمندی که برای ارزیابی ریسک در حوزه‌ی انفجار و حریق وجود دارد استفاده کنیم؛ روش‌های مثل موند (Mondداو (Dow) و F&EI.
روش‌هایی که گفته‌شد، حداکثر میزان خسارتی که در یک آتش‌سوزی یا یک انفجار بزرگ اتفاق می‌افتد را برآورد می‌کند و در نهایت، جایگزینی تجهیزات و روزهای از دست رفته در فرایند و تولید در آن ارزش‌گذاری می‌شود.
متاسفاته بیشتر بیمه‌ها هنگام ارزش‌گذاری تخمین درستی ندارند؛ یعنی این اتفاق، بر مبنای یک سری تحلیل‌های خیلی ساده و پیش پا افتاده روی می‌دهد و در آخر، با نارضایتی هر یک از طرفین مواجه خواهیم شد.

گسترش و شدت حریق

گسترش و شدت حریق، بسته به نوع مواد سوختنی و شرایط حریق متفاوت است. سرعت گسترش حریق در جهت های مختلف نیز متفاوت است.
همان‌طور که گفته شد، سرعت گسترش حریق در جهت عمودی و به سمت بالا بیشتر از سایر جهات اتفاق می‌افتد و درنهایت حرارت به سمت بالا می‌رود.

عوامل موثر بر گسترش و شدت حریق را به چند دسته تقسیم می‌کنیم:

افزایش اکسیژن

افزایش دسترسی به اکسیژن؛ که این عامل توسط جریان هوا امکان‌پذیر است.
نکته‌ای که اینجا، در خصوص طراحی سازه های صنعتی  وجود دارد این است که اگر درب‌های ورودی ما در جهت باد غالب تعبیه شده‌باشند، جریان هوای لازم برای افزایش اکسیژن فراهم می‌شود. (اثری منفی در کنترل حریق دارد)

ثبات ماده شیمیایی

هر چه ماده سوختنی از نظر حالت و ترکیب شیمیایی، ثبات کمتری داشته باشد، شدت حریق ناشی از آن افزایش پیدا می‌کند.

سطح ماده سوختنی

هر چه سطح ماده سوختنی گسترده‌تر باشد، شدت و سرعت حریق را بیشتر می‌کند.
مثلاً موادی که سطح بزرگتری دارند و در انبارهای بزرگ منابع سوختنی طبقه‌بندی می‌شوند، بیشتر باید مورد توجه قرار بگیرند و جایی در سطح پایین‌تر از زمین برایشان در نظر گرفته‌شود.

ساختمان‌های بلند، کبریت‌هایی زود‌شعله‌ور!

یک کبریت به صورت عمودی (شعله در پایین)، خیلی سریع‌تر از همان کبریت به صورت افقی (شعله در کنار) آتش می‌گیرد و
این همان دلیل آتش‌سوزی سریع‌تر ساختمان‌ها در سطح عمودی نسبت به سطح افقی است.
به‌طوریکه در برخی حوادث حریق ساختمانی دیده‌شده که چهار واحد از یک طبقه سالم مانده‌اند، درحالیکه آتش به واحد های بالایی کاملا سرایت کرده‌است.

 

 

دسته‌بندی اقدامات کنترل حریق

در یک سری از کتاب‌های آموزشی، اقدامات مقابله و کنترل حریق به دو دسته تقسیم شده‌اند:
Proactive – Reactive
و در ادامه نیز اقدامات Reactive به دو دسته
Passive – Active
تقسیم شده‌اند.
اما کتاب‌های دیگر به صورت مجزا اقدامات Proactive را همان اقدامات Passive و اقدامات Reactive را همان اقدامات Active در نظر گرفته‌اند.

فارغ از این تفاوت‌ها چیزی که باید بدانید این است که:
اقداماتی جهت پیشگیری از حریق صورت می‌گیرد؛
اقداماتی جهت جلوگیری از گسترش حریق در صورت ایجاد آن صورت می‌گیرد؛
و در وجوه کلان، اقداماتی جهت مقابله با حریق صورت می‌گیرد، که در سطح آتش‌نشانی (Firefighting) بررسی می‌شود: مجموعه اقداماتی که برای ایمنی و آتش‌نشانی در سطح کلان و توسط تیم‌های حرفه‌ای انجام می‌شود.

حال که علل ایجاد و گسترش و اقدامات کنترل حریق را فراگرفتیم، ادامه‌ی بحث را عملیاتی پی می‌گیریم.

 فاز عملیاتی

در حوزه‌ی ریسک‌های حریق، باید در ابتدای کار شناخت کامل و کافی از طراحی سازه و در نهایت در نوع فرآیندها، انبارش‌ها و نوع کاری که در آن تاسیسات قرار است انجام شود، داشته‌باشیم.

فاز طراحی

وقتی راجع به طراحی صحبت می‌کنیم، سازه ما مهم‌ترین قسمتی است که باید در برابر حریق مقاوم شود.
مبحث ۳ مقررات ملی ساختمان که در مورد بحث‌های Passive صحبت کرده‌، به عنوان یکی از معیارهای طراحی‌ست:
در طراحی، اولین موردی که باید به آن توجه شود سازه فلزی است که به طور قطع به یقین اکثر سازه‌های صنعتی، سازه‌های فلزی هستند؛ مثل سوله‌ها.

تهیه چک‌لیست

بنابراین، اولین کاری که باید کرد تهیه لیست یا چک لیست از مخاطرات حریق است.
این چک لیست می‌تواند شامل مواد قابل اشتعال و قابل انفجار، طراحی، فرایند و مواردی باشد که در نهایت می‌توانند آغازگر حریق یا به عنوان ماده سوختنی است.
حتی ساخت و قرارگیری واحد صنعتی از عواملی است که می‌تواند در شناخت ریسک‌های حریق به ما کمک کند؛
مانند قرارگرفتن در مسیر باد غالب که در مورد آن صحبت شد.

تکنیک‌های ارزیابی ریسک

برای شناسایی مخاطرات، تکنینک‌های مختلفی وجود دارد.
قاعدتاً هنگامی که راجع به شناسایی مخاطرات صحبت می‌کنیم، روش‌هایی مثل:
دلفی، خرد جمعی، اشتراک گرفتن از خبرگان سازمان و…
جایگاه خاصی دارند.
اما روش‌هایی مثل هزیت (Heist) هم می‌توانند به عنوان یکی از پایه‌های شناسایی مخاطرات در سیستم حریق استفاده شود.

در ارزیابی ریسک‌های تخصصی در حوزه کنترل حریق، خود تکنیک‌های موند، داو و F&EI ورودی‌هایی برای شناسایی دارند و شما باید با توجه به هر تکنیک، ورودی‌ها را وارد کنید؛
مثل فشارها، دماها، جریان‌ها و… .

این را بدانیم که: مطالعات قبل از طراحی در حوزه ریسک‌ها به ما کمک می‌کند.
در شناخت نقاط اشتعال و میزان شعله‌وری مواد، می‌توان به MSDSها مراجعه کرد و از آنها برداشت‌های خوبی داشت.
هر فرآیند و هر صنعتی مواد اولیه و مواد میانی دارد که با یک فرایند تبدیل به مواد انتهایی می‌شوند که درنهایت ما آنها را به مرحله فروش می‌رسانیم.
قاعدتا تمام این مراحل باید در این ارزیابی دیده‌شود؛ نه فقط مرحله‌ای مانند فاز طراحی.

, ,

مدیریت شرایط اضطراری-قسمت دوم

مدیریت شرایط اضطراری

همه ما از اهمیت ویژه مدیریت بحران باخبر هستیم.

در این اپیزود قصد داریم شما را با الفبای مدیریت شرایط اضطراری و بحران آشنا کنیم.

 

 اصطلاحات

 

 اضطرار – Emergency

ویژگی اصلی در شرایط اضطراری، اقدام آنی است و در حالت کلی، به هر رویداد یا شرایط ناخواسته‌ای که نیازمند واکنش سریع باشد، اضطرار یا Emergency می‌گویند؛
رویدادهایی همچون حریق، اوایل پاندمی کرونا، جریمه سنگین، پارگی در دیواره مخزن و… .

بحران – Crisis

در صورت عدم توازن ترازوی نیازها و منابع، با موضوعی به نام بحران روبه‌رو می‌شویم؛ به این معنی که دیگر منابع ما کفاف نیازهایمان را نمی‌دهند.

با توجه به تعاریفی که گفته شد، واکنش‌های ما به دو گونه زیر صورت می‌گیرند:
• در مدیریت شرایط اضطراری؛ پوشش نیازهای موجود با استفاده از منابع موجود.
• در مدیریت بحران؛ متعادل کردن ترازوی منابع و نیازها با مکانیزم های مختلف، مثل کاهش نیازها یا افزایش منابع و سپس مرتفع کردن نیازهای باقی‌مانده.

حال به سراغ تعاریف ISO22300 می‌رویم.

بحران – Crisis

موقعیتی با سطح بالایی از عدم قطعیت که فعالیت های اصلی یا اعتبار یک سازمان را مختل می‌کند و نیازمند اقدامات ضروری‌ست.

فاجعه – Disaster

وضعیتی که در آن تلفات گسترده انسانی، مادی، اقتصادی یا زیست محیطی رخ داده است که بیش از توانایی سازمان آسیب دیده، جامعه یا جامعه در پاسخگویی و بازیابی با استفاده از منابع شخصی خود می باشد.

رویداد – Incident

شرایطی که می تواند منجر به یک اختلال، ضرر و زیان، شرایط اضطراری یا بحران شود و یا خودش یکی از آنها باشد.
با توجه به این تعریف می‌توان نتیجه گرفت تعریف رویداد به قدری گسترده است که حادثه، شبه حادثه و شرایط اضطراری را دربرمی‌گیرد.

تخفیف – Mitigation

اقداماتی که به منظور پیشگیری، محدودسازی یا کاهش اثرات منفی پیامدهای رویداد، شرایط اضطراری یا یک فاجعه صورت می‌گیرد.

کاهش – Reduction

به اقدام با هدف کاهش احتمال وقوع یک حادثه، کاهش یا Reduction می‌گویند.
با این وجود، چه صحبت از کم کردن احتمال وقوع باشد و چه کاهش شدت پیامد، بهتر است از Mitigation استفاده کنیم.

 

مدیریت شرایط اضطراری

نخستین گام در مدیریت شرایط اضطراری، پیش‌بینی و پیشگیری این شرایط است.

شناسایی شرایط اضطراری

پیش از هر چیز، بایستی شرایطی را که ممکن است باعث اضطرار در سازمان شوند، شناسایی کنیم. این شرایط به تناسب سازمان، منطقه، فعالیت و حتی واحد متفاوت اند.
نکته مهم، تعیین دقیق و عمیق این سناریوهاست به طوری که همه جزئیات درنظر گرفته شوند؛
از سیل و زلزله و آتش سوزی تا قطع برق و گاز و حجوم ملخ ها، از همه‌گیری ها تا مارگزیدگی ها و حملات قلبی و مسمومیت های دسته جمعی، از یخ بندان و خشکسالی تا فرار حیوانات وحشی از باغ وحش، از ریزش کوه و بهمن تا جنگ و حملات سایبری.
تذکر: به هیچ وجه کلی گویی نکنید. همه جنبه ها را مورد بررسی قرار دهید.
برای مثال اگر حریقی باشد، تنها یک سناریوی حریق معمولی نخواهید داشت،
در مورد انفجار نیز انفجار مخزن، سیلندر گاز، خطوط لوله و… سناریو های محتمل هستند.

حذف شرایط اضطراری!

پس از فهرست‌بندی، اقداماتی انجام می‌دهیم تا از وقوع شرایط اضطراری جلوگیری کنیم. مثلا:
در جایی که برای تمیز کاری روی قطعات ساخته شده، از مواد خورنده یا هیدروکربنی استفاده می‌شد، درحال حاضر از سند بلاست استفاده می‌کنند؛
استخر روباز، حالا به تبدیل استخر رو باز شده‌است؛
تانکر سوخت برای جلوگیری از برخورد تجهیزات و ماشین آلات به داخل زمین منتقل شده‌است.

کاهش شدت پیامدها

شرایطی هم وجود دارند که درهر صورت اتفاق می‌افتند؛ مثل وقوع زلزله. اقدام مناسب در این گونه شرایط، کاهش شدت پیامدهاست.
این اقدامات چند دسته هستند: سخت افزاری، نرم افزاری، و مغز افزاری.
ضد زلزله سازی یک خانه پیامدهای زلزله را تا حد امکان کاهش می‌دهد،
نصب سیل‌بند با اینکه جلوی ایجاد سیل را نمیگیرد، اما در بسیاری از پروژه ها مانع ورود سیل به سازمان می‌شود.

طبیعتا همه چیز به این اقدامات ختم نمی‌شود.

 

 آموزش

در کنار بحث سخت افزاری، باید آمادگی عمومی، آمادگی تیم های عملیاتی و در کل آماده سازی تیم های واکنش در شرایط اضطراری در دستور کار قرار بگیرند و مشخص شود که:
هر یک از پرسنل در زمان وقوع هر رویداد چه‌کاری باید انجام دهد،
اعضای تیم چه کسانی هستند،
هر کس وظیفه‌اش را به چه نحوی باید انجام دهد، چه اختیاراتی دارد، و در کل، چه آموزش هایی باید ببیند.

مستندات ضروری

بحث بعدی، تهیه مستندات ضروری است که برای مدیریت شرایط اضطراری لازم هستند. اعم از دستورالعمل ها و SOP ها، نقشه ها و MSDS ها، طرح واکنش، شماره تلفن ها و… .
پس، ابتدا سخت افزار هایی که باید، خریداری می‌شوند، سپس هم مستندات لازم تهیه می‌شوند و هم افراد آماده می‌شوند.

آمادگی!

اما گام مهم بعدی آمادگی است. در اینجا آمادگی به معنی تمرین است؛ تمام سخت‌افزارهای خریداری شده، تمام مستندات نوشته شده و تمام آموزش‌های داده‌شده را با تمرین محک می‌زنیم. روند تمرین باید مشخص باشد:
تمرین کار با یک ابزار یا وسیله، کار تیمی شبیه‌سازی دقیق یک حادثه و سنجش عملکرد افراد، و یا سنجش همکاری با ارگان های دیگر.

مانور واکنش در شرایط اضطراری

درصورت وجود اهمیت خاص در موضوع آمادگی، بایستی همه انواع مانور تدارک دیده‌شود؛
هم ایمنی، هم بهداشتی و هم زیست محیطی،
هم تمارین کوچک که به ارینتیشن ( به انگلیسی؟) معروف هستند،
هم تمارین گروهی که به دریل (به انگلیسی؟) معروف هستند،
هم مانورهای فول اسکیل (به انگلیسی؟)،
هم مانورهای فانکشنال (Functional) که در آن عملکرد های مختلف را با گروه های کاری مختلف بررسی می‌کنیم،
هم مانور دور میزی برای بررسی لجستیک کار و سنجش سناریوهای محتمل.

داشتن سناریو و ارزیابی آن، از الزامات مانور هستند.

 

سناریو واکنش در شرایط اضطراری

سناریو و سناریو نویسی بخش بسیار مهمی از مانور به حساب می‌آید. سناریو، سندی با ساختار مشخص است و در آن اقدامات، تجهیزات، ریسک ها، شرح وظایف هر فرد و در کل هر چیزی که چه قبل از مانور لازم است انجام شود و چه بعد از آن، نوشته شده‌است؛ مانند نحوه‌ی ارزیابی.

ERP

طبق تعریف، ERP یا Emergency Response Plan سند طراحی شده‌ای است که دارای روش های اجرایی لازم برای مدیریت یک شرایط اضطراری خاص می‌باشد.
این سند در واقع جزئی از برنامه های مدیریت شرایط اضطراری ما است که تمرکز اصلی آن بر روی شکل دقیق واکنش به یک رویداد است.

تفاوت مانور و طرح شرایط اضطراری

طرح شرایط اضطراری برای وقوع احتمالی این گونه شرایط نوشته می‌شود تا درصورت رخ دادن، دقیقا مطابق آن عمل کنند. مثلا طرح تخلیه که در آن سِمَت ها (رئیس، لجستیک، مسئول ایمنی و…) و ظایفشان، تجهیزات و نحوه به‌کارگیری آنها و… دقیقا مشخص است.
اما سناریوی مانور منحصر به فرد تر است و مخصوص مانور حتمی‌الوقوع نوشته می‌شود و در آن تمام چیزهای لازم برای مانور نوشته می‌شود.

ارتباط بین سناریوی مانور و طرح شرایط اضطراری چیست؟

ابتدا، با توجه به دانش و تجربه، طرح واکنش در شرایط اضطراری یا ERP نوشته می‌شود. سپس بر اساس آن، سناریو نوشته و اجرا می‌شود تا کم و کاستی ها شناسایی شده و طرح رفته رفته کامل‌تر شود.
در نتیجه، برگزاری مانور های کافی و تهیه‌ی مستندات مربوطه و بازنگری، مراحل SOP را مشخص‌تر می‌کند.

ارزیابی سناریو

در ارزیابی، یک چک لیست کامل از اقداماتی که باید طی مانور انجام شود تهیه می‌کنیم و در اختیار چند فرد قرار می‌دهیم تا زمان ها، عملکرد ها، تعداد مصدومین، آمار ورود و خروج افراد و مواردی از این قبیل را ثبت کنند.

چرخه PDCA برای شرایط اضطراری

در واقع، با انجام ارزیابی مانور و اصلاحات آن، چرخه PDCA برای سیستم شرایط اضطراری، طی می‌شود.

جمع‌بندی

  • تهیه فهرست جزئی از شرایط اضطراری محتمل
    • حذف شرایط ممکن
    • برای شرایطی که حذفشان میسر نیست؛ طرح‌نویسی، خرید سخت‌افزار، آماده کردن افراد با آموزش هایی که به آنها داده می‌شود
    • تمرین و مانور
    • ارزیابی و اصلاح
,

ایمنی مخازن ذخیره

مقدمه

مخازن با اهداف متنوعی در فرایندهای تولیدی و پالایشی مورد استفاده قرار میگیرند. ایمنی مخازن همواره بعنوان یک نگرانی برای سازمان ها به شمار می آید. از این رو در چند اپیزود، به معرفی مخازن و نکات مهم ایمنی مرتبط با آنها خواهیم پرداخت. در این بخش به موضوع مخازن و کلیات آن می­پردازیم که مخاطب آن افرادی هستند که با موضوع مخازن ذخیره آشنایی ندارند.

وظایف اصلی مخازن

به دلایل زیادی از جمله یکسان کردن کیفیت محصول، اندازه گیری حجم محصول جهت فروش، امکان بارگیری و انتقال به تانکر و یا کشتی در حداقل زمان ممکن و … سبب می­شود تا مواد محصول را بعد از تولید در مخازن یا تانکهای مناسب ذخیره نمایند. از اصطلاح تانک برای ظروف ذخیره سازی بزرگ و با کاربرد جابجا کردن، ذخیره سازی، اندازه گیری و حمل و نقل مایعات استفاده می‌گردد.

به عنوان مثال مخازن پالایشگاه که دچار حادثه شد، مخازنی بود که مواد گرم نفتی بازیافتی از مراحل فرایندی تصفیه نفت خام از واحدها را دریافت می­کرد و زمان راه اندازی یا بستن واحدها، ذخیره می­نمود و دوباره به نفت خام اضافه شده و برای پالایش مجددا ارسال می­شد.

در صنایع شیمیایی، مواد ارزشمند، مانند بنزین یا گاز مایع طی فرایندهای مختلفی از مواد شیمیایی خام مانند نفت خام جدا می‌شود و یا از آنها بوجود می‌آید. چند راه برای انتقال مواد خام از منابع تامین‌کننده به واحد فرایندی وجود دارد که بر حسب مورد و شرایط از یکی از آنها مانند خطوط انتقال و یا تانکر استفاده می­شود.

طبقه بندی مخازن

مخازن بسیار متنوع هستند و دسته بندی آنها در استانداردها متفاوت است. طبقه بندی مخازن می­تواند از دیدگاه های متفاوتی مانند شکل هندسی، نوع سیال و یا برحسب فشار بخار ماده ذخیره شده در آن باشد.  اگر عنوان storage tank را سرچ کنید انواع مختلف را می­توانید مشاهده کنید.

بطور کلی می توان مخازن ذخیره‌سازی را به دو دسته کلی مخازن روباز و دربسته تقسیم بندی نمود. گازها، سیالات آتشگیر، مواد شیمیایی خطرناک مثل اسیدها یا بازها و سیالاتی که از خود گازهای سمی منتشر می‌کنند، باید در مخازن دربسته نگهداری و ذخیره شوند. از مخازن دربسته می­توان به مخازن با سقف ثابت، مخازن سقف شناور، مخازن کروی، استوانه‌ای و مخازن سرد اشاره نمود.

انواع مخازن

با توجه به این‌که مواد گوناگون دارای خواص شیمیایی و فیزیکی مختلفی هستند، لذا نحوه ذخیره سازی مناسب آنها با یکدیگر تفاوت دارد. با توجه به فشار درون مخزن ذخیره سازی، مخازن به دو دسته کم فشار و تحت فشار دسته بندی می کنند که پرکاربردترین مخازن مورد استفاده در صنایع هستند. مخازن کم فشار به صورت مخازن استوانه ای عمودی یا افقی ساخته می­شوند. برای آن­که مخازن را خوب بشناسید، یک دسته بندی ساده ارائه می کنیم.

مخازن استوانه­ ای- سقف ثابت

دسته­ی اول مخازن، مخازن استوانه ای هستند که سقف ثابت دارند. به این مخازن fixed roof tank می­گویند و معمولاًبرای حجم کم و متوسط مواد استفاده می­شوند. این مخازن دارای جداره کروی شکل بوده و دیواره آنها با استفاده از صفحات خمیده ساخته شده است. معمولاً این صفحات در محل، جوش داده و نصب می‌گردند.

سقف آنها می­تواند مخروطی یا کروی باشد که به بدنه­ی مخزن جوش داده شده است. این مخازن بیشترین کاربرد را دارند. چون بیشترین محصولاتی که در صنعت داریم فشار بخار کمی دارند و در دمای محیط مایع هستند. مثلا هیدروکربن­هایی مثل گازوئیل را به راحتی در این مخازن می­توان نگهداری کرد.

مخازن استوانه ­ای- سقف شناور

دسته ی دوم، مخازن استوانه­ای هستند که سقف آنها ثابت نیست و روی سیال شناور داخل مخزن. به این مخازن، مخازن ذخیره با سقف شناور یا external floating roof tank می­گویند. مخزنی که در پالایشگاه تهران آغاز کننده­ی حریق بود از این نوع یعنی از نوع سقف شناور بود. در واقع با حرکت سقف روی مایع، از تبخیر بیشتر مایع جلوگیری می­شود.

این نوع مخازن برای ترکیباتی که نقطه اشتعال پایین یا فشار بخار بالا دارند و سمی نیستند بیشترین کاربرد را دارد. مثل بنزین. سقف مخزن در این شرایط در معرض هوای آزاد است. اگر باران ببارد روی این سقف می­ریزد و باید از مسیرهای تخلیه خارج شود. فاصله­ی بین سقف شناور و بدنه با نشت بند یا سیلینگ پر شده که اصولاً از جنس تیوب هستند و به صورت دو نوع لاستیکی و مکانیکی ساخته شده­اند.

مخازن استوانه­ ای- سقف ثابت و شناور

دسته ی سوم، مانند دسته­ی دوم است. مخزن دارای سقف شناور است و روی آن یک سقف ثابت وجود دارد. به این مخازن internal floating roof tank می­گویند.

مخازن کروی

دسته­ی چهارم مخازن کروی هستند. این مخازن مثل یک توپ یا کره هستند. در حادثه­ی پالایشگاه تهران، مخازنی که باعث نگرانی بود مخازن کروی LPG بودند که نزدیک به محل حریق قرار داشتند.

با توجه به ساختار فیزیکی و هندسی این مخازن که بصورت متقارن هستند نسبت به سایر مخازن تحمل فشار قوی بیشتری دارند. به همین دلیل عموماً از آنها برای ذخیره سازی مواد در حجم های نسبتا بالا و فشار زیاد استفاده می‌گردد. معمولاً ظرفیت آنها در محدوده ۱۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰ بشکه و فشارآنها از محدوده Psig 10 تا psig 200 می‌باشد. این مخازن دارای جداره کروی شکل بوده و دیواره آنها با استفاده از صفحات خمیده ساخته شده است.

مخازن استوانه ای افقی

دسته­ی پنجم که در صنایع ما زیاد دیده می­شود، مخازن استوانه­ای افقی هستند. مثل یک استوانه است که به حالت افقی قرار گرفته است. در مواردی که فشار بخار ماده مورد نظر در حدود psi50-0.5 باشد، از مخازن تحت فشار مانند مخازن کروی یا استوانه ای افقی استفاده می گردد. البته در این محدوده فشاری مخازن استوانه ای افقی ترجیح داده می شوند ولی بر حسب شرایط عملیاتی گاهی از مخازن کروی نیز استفاده می­گردد.

این دسته را نباید با تانکرهای آب و سوخت که در کارخانه­ها و منازل هستند اشتباه گرفت. از نظر ظاهری شبیه هم هستند ولی به لحاظ روش تولید و ساختار از یکدیگر متفاوت هستند. تانکرها اصولاً اتصالات جوشی دارند ولی مخازن استوانه­ای افقی را با روش­های دیگری درست می­کنند.

مخازن سرد یا تبرید

دسته ی ششم مخازن سرد یا تبرید هستند که به لحاظ شکل اصولاً استوانه­ای و عمودی هستند. با توجه به اینکه دمای داخلی را برای نگهداری بعضی از مواد باید شدیداً پایین بیاورند این نوع مخازن کاربرد دارد. گازهای مایع که دارای نقطه جوش پایین و غالباً زیر صفر درجه سانتیگراد می باشند در مخازن ویژه سرد ذخیره می گردند. با توجه به پایین بودن دمای جوش این مواد، بیشتر آن ها در دمای عادی محیط به شکل گاز می باشند.

مخازن روباز

دسته ی هفتم مخازن یا تانک­های روباز یا در باز هستند. این تانک­ها برای مواد بی خطر استفاده می­شوند. مثل آب و آب نمک. چون بخار شد­ن آنها ضرری ندارد و بخار آنها خطرناک نیست.

انتخاب مخازن

فرایند انتخاب این مخازن موضوع مهمی است و پارامترهایی در انتخاب این مخازن تاثیر دارد. یکی از این پارامترها موضوع ایمنی است. ایمنی موادی که قرار است داخل این مخازن ذخیره کنیم. سه موضوع عامل اصلی انتخاب مخازن، سمیت ماده، فراریت یا فشار بخار، و میزان آتش گیری ماده است. دو پارامتر نقطه اشتعال و قطر مخزن هم اهمیت ویژه دارند. چون هر مخزنی با هر ابعادی مقرون به صرفه و عملیاتی نیست.

موضوع اول فشار بخار یا همان فراریت ماده است، که اگر بالا باشد باید ماده را در مخازن تحت فشار ذخیره کرد. موضوع دوم سمیت است. اگر ماده سمی باشد باید در مخازنی ذخیره شود که احتمال نشت حداقل باشد. یک ماده­ی سمی را نمی­توان در مخازن رو باز یا سقف شناور معمولی ذخیره کرد.

موضوع سوم هم نقطه­ی اشتعال یا میزان آتش­گیری بود. نقطه اشتعال پایین ترین دمایی است که در آن دما، بخار قابل احتراق از ماده تولید می شود. هر چه نقطه اشتعال ماده بالاتر باشد، در  دمای بالاتری از آن ماده  بخار قابل احتراق تولید می­شود.

سایر پارامترهای ایمنی مخازن

مهم­ترین موضوع در ایمنی مخازن، انتخاب درست است که در فازهای طراحی کار انجام می­شود. علاوه بر طراحی، موضوع مهم دیگر، نحوه­ی ساخت و کیفیت ساخت است. کنترل کیفیت در مراحل ساخت یک مخزن بسیار مهم است و اگر پارامترهای کنترلی ذره­ای از حدود مجاز عدول کنند، در عملیات بروز پیدا می­کند و حوادث بزرگی را به وجود می­آورند.

مکان یابی مخزن نیز بسیار مهم است. مخزن چه میزان از تاسیسات فاصله داشته باشد، از بقیه­ی مخازن چقدر فاصله داشته باشد. از تسهیلات چقدر دور باشد. محل استقرار منابع ذخیره سوخت باید حتی الامکان از معابر محیط زندگی و اسکان پرسنل دورتر باشد. استانداردهای NFPA 30 و IPS-E-SF-220 به این موضوع پرداخته­اند.

رنگ مخزن جزء مواردی است که کاربرد ایمنی دارد. برای اینکه جلوی جذب انرژی تابشی و البته جلوی جذب گرما را بگیرند، بسیاری از مخزن­ها را به رنگ سفید در می­آورند. این کار باعث می­شود تبخیر نیز کم شود.

نگهداری و تعمیرات

اصول ایمنی و بازرسی فنی در نگهداری و تعمیرات استفاده از این مخازن حائز اهمیت است. این موضوعات که به دلایل مختلف مثل اولویت تولید، رعایت نمی­شود، منجر به حوادث بزرگ و عمدتاً غیر قابل جبران می­شوند.

ادوات و تجهیزات

اولین موضوع دریچه­ی آدم­رو یا من­هول یا من­وی است. برای تعمیرات و تمیز کاری و بازرسی، وجود این دریچه ضروری است. ابعاد و تعداد با توجه به نوع مخزن، در استانداردهای طراحی مخازن مشخص شده. روی سقف مخازن با سقف شناور، اصولاً یک من­هول است. روی بقیه­ی مخازن در دیواره می­توانید من­هول ها را ببینید. استاندارد مرتبط با این موضوع API 620 650 551 است.

موضوع بعدی، ارتفاع سنجه است که برای تعیین ارتفاع سطح مایع از آن استفاده می­شود. می­تواند مغناطیسی، راداری یا مافوق صوت باشد.

تجهیز دیگر شیر خلاء شکن است که برای شرایط خاص کاربرد دارد. به عنوان نمونه وقتی فشار داخل مخزن به دلایل مختلف، مثل کاهش ارتفاع مایع کم شود، شیر خلا شکن عمل می­کند و هوا را به داخل مخزن می­آورد تا خلا از بین رود. شیرهای ونت یا خلاء  و ظرفیت های آنها را می­توانید در استاندارد API 2000 بیشتر بشناسید. تجهیزات تنفسی یا breather  هم کار مشابهی را در مخازن سقف ثابت دارند که در همین استاندارد می­توانید راجع به آن بخوانید.

تجهیز دیگر شیرهای اطمینان یا PSV هستند که کار آنها تخلیه­ی سیال در زمان بالارفتن فشار است. این شیرها به نحوی عمل می­کنند که بعد از اینکه فشار را به اندازه­ی کافی کم کردند، به حالت قبل برمی­گردند، یعنی بسته می­شوند و جلوی نشت بیشتر گاز یا سیال گرفته می­شود.

راپچر دیسک

راپچر دیسک که به آن دیسک شکست هم می­گویند. نوعی دیسک است که بخشی از بدنه یا سقف مخزن است. ولی به لحاظ ساختاری از بقیه­ی قسمت­های بدنه­ی مخزن ضعیف­تر است و اگر فشار خیلی بالا رود، این دیسک راپچر می­کند یعنی می­شکند یا پاره می­شود و باعث کم شدن فشار داخل مخزن می­شود. این دیسک اصولاً بعد از شیر اطمینان عمل می­کند. یعنی وقتی عمل می­کند که یا شیر اطمینان عمل نکرده باشه، یا اینکه آن­قدر فشار بالا باشد که شیرهای اطمینان هر چقدر مخزن را تخلیه کنند، باز هم تاثیری روی فشار بالای داخل مخزن نداشته باشد. راپچر دیسک همان طور که از اسم آن مشخص است قابل بازگشت نیست. یعنی مثل شیر اطمینان نیست که وقتی فشار کم شد فنر آن به حالت قبلی برگردد و بسته شود. اگر عمل کند مثل یک بادکنک ترکیده و قابل برگشت به حالت قبل نیست.

الکتریسیته ساکن

جرقه ناشی از الکتریسیته ساکن به آسانی می­تواند در پالایشگاه ها و واحدهای نفت و گاز انفجار و آتش سوزی ایجاد کند. تقریباً کلیه فرآورده های نفتی مانند بنزین، نفت سفید، سوخت جت، نفت کوره و فرآورده­های مشابه در مراحل مختلف پالایش و هنگام جریان یافتن در تلمبه ها، لوله و مخازن با الکتریسیته ساکن بارور می­شوند. مقدار بار الکتریکی آن ها بر حسب نوع محصول، متفاوت است.

هنگامی که فرآورده های نفتی به مخازن تلمبه می­شوند دو نوع خطر الکتریسیته ساکن به وجود می­آید: یکی جرقه هایی که ممکن است در سطح مایع در مخزن تولید شوند و بسیار خطرناک هستند و دیگر آن که در صورت عایق بودن زمین بار الکتریسیته در مخزن متراکم شود. در حالت دوم خطر تراکم بار الکتریکی در جداره مخزن با ارت کردن کاهش می­یابد. اصولاً ارت را از سقف مخزن می­گیرند و کمتر از بدنه می­گیرند. لوله های ورودی و خروجی مخزن هم باید ارت داشته باشند. در مخازن سقف شناو هم می­توان از روی سقف ارت را گرفت.

صاعقه

مورد بعدی خطرات صاعقه است که استانداردهایی مثل NFPA 780 ، IEC 62305 و API RP 545 در خصوص شرایط و نحوه­ی نصب صحبت می­کنند.  ۹ آبان ۹۴ پنج مخزن در شرکت پایانه­های نفتی ایران در خارک بر اثر صاعقه دچار حریق شدند و به سختی خاموش شدند. یک نکته که اشاره کنیم این است که صاعقه گیر ۱۰۰% تضمین نمی­کند که صاعقه باعث ایجاد حریق نشود. یعنی صاعقه گیر حفاظت ۱۰۰ درصدی ندارد.

دماسنج و سایر تجهیزات

دماسنج ابزار مهم دیگری است که برای سنجش دمای مخزن و مواد هیدروکربنی به کار می­رود. دماسنج را در جاهای مختلف نصب می­کنند. روی بدنه مخزن، نصب در مکنده شناور داخل مخزن یا به صورت غوطه ور در داخل لوله پیمایش مخزند.

نردبان­ها، سکوها، پله ها و راهرو ها هم که برای دسترسی استفاده می­شوند یک سری الزامات دارند که در API 650  به آنها اشاره شده است.

اندازه­گیری سطح هم نکته­ی مهمی است. هشدار سطح داخل مخزن Level detector در واقع بعد از اندازه گیری، این هشدار را به اپراتور می­دهد که در زمان لازم، اقداماتی که باید برای کنترل سطح انجام شود را در نظر بگیرد. برای بسیار از مخزن­ها، الزام شده است که اگر سطح به حدی برسد که در وضعیت هشدار قرار گیرد، سوییچ­های قطع کننده­ی جریان باید به level سنج وصل باشند تا بصورت خودکار جریان قطع شود و از سر ریز احتمالی جلوگیری شود.

باند وال

دایک یا باند وال دیواره­ای است برای مهار موادی که به هر دلیلی از داخل مخزن نشت می­کنند. تا جلوی نشت  مواد را به سمت سایر مخازن بگیرد. در حادثه­ی پالایشگاه یک دیوار بلند دور هر ۶ مخزن کشیده شده بود. این دیوار دایک وال بود. اگر این دیوار دور تک تک مخازن کشیده می­شد، قطعاً سیال به این سرعت بقیه­ی مخازن را نمی­سوزاند. کاربرد دایک یا باند وال این است که جلوی حرکت سیالی که از مخزن نشت می­کند را بگیرد. استاندارد NFPA 30 در خصوص نحوه طراحی و ظرفیت استخر مورد نظر به طور کامل توضیح می­دهد

مدیریت شرایط اضطراری- Cooling

اصل ابزار مدیریت شرایط اضطراری، تجهیزات اطفاء حریق مخزن است. سیستم های اطفاء حریق در مخازن به ۴ دسته­ی کلی تقسیم­بندی می­شوند.

دسته­ی اول سیستم­های خنک کننده یا کولینگ مخازن است. سیستم کولینگ برای این است که اگر مخازن مجاور طعمه­ی حریق شدند، مخازن دیگر زیاد گرم نشوند. سیستم های کولینگ اصولاً یا سیلابین یا رینگ آب آتش نشانی هستند که با پاشیدن آب روی مخزن، آن را خنک می­کنند. هیدرانت­های آب آتش­نشانی و مانیتورهایی که حین عملیات به مخازن آب می­پاشند تقریباً کار کولینگ را انجام می­دهند.

مدیریت شرایط اضطراری-فومینگ

دسته­ی دوم سیستم­های اطفاء حریق، سیستم­های فوم هستند. دسته اول یا همون سیستم کولینگ، کاری به حریق نداشت و صرفاً کمک می­کرد مخزن خنک شود. اما این دسته، یعنی سیستم­های اطفاء حریق فوم، کارشون اطفاء حریق مخزن است. فوم­ها اصولاً جایی خارج از مخزن در داخل فوم چمبر ساخته می­شوند و بعد از طریق لوله به مخزن تزریق می­شوند. به طور کلی دو نوع وجود دارد. نوعی که از بالا به مخزن تزریق می­شود و نوعی که از کف مخزن تزریق می­شود. فوم اصولاً از چند نقطه به مخزن تزریق می­شود و باعث قطع ارتباط حریق با هوا می­گردد. NFPA 11 در این موارد توضیحات کاملی ارائه داده است.

مزایای تزریق فوم از کف

وقتی که فوم از کف مخزن تزریق شود، مزایایی به همراه دارد. مثلاً با تلاطمی که در مواد ایجاد می­کند، باعث خنک شدن مواد و اطفاء راحت­تر می­شود. البته همیشه قابل استفاده نیستند و بیشتر در مخازن سقف ثابت مخروطی استفاده می­شود. در فیلم­های پالایشگاه اگر توجه شود چند ماشین فوم را از راه دور روی مخزن پرتاب می­کردند. برای این کار بهتر بود ادوات ثابت مخزن به کار گرفته شود. ولی وقتی راهی نیست، چاره­ای جز این کار هم نیست. بقیه­ی ماشین­ها هم آب می­پاشیدند و در واقع آب به مخازن اطراف پاشیده می­شد تا خنک نگه داشته شوند.

مدیریت شرایط اضطراری- پودر خشک شیمیایی

دسته­ی سوم، استفاده از پودر خشک شیمیایی است. لازم به ذکر است که کارایی مناسب ندارد و بیشتر برای نواحی که نشتی ایجاد شده است می­تواند کاربرد داشته باشد. اگر حریق را با پودر خشک اطفاء کنیم و مواد هیدروکربنی دوباره به سطح داغ برسند، مجدد شعله ور می­شوند. اصولاً پودر را با مخازن بزرگ متحرک به نزدیک حریق می­آورند و از بالا روی مخزن می­پاشند.

مدیریت شرایط اضطراری- کپسول های اطفاء حریق دستی

دسته­ی چهارم تجهیزات اطفاء حریق هم کپسول­های اطفاء حریق هستند. البته جایگاهی در اطفاء حریق مخازن بزرگ ندارند ولی برای مواردی که حریق کوچک است یا از کنترل خارج نشده، می­توان از این تجهیزات برای اطفاء استفاده کرد.

,

طرح باربرداری

مقدمه

وقوع حوادث در زمان جابجایی بار، به خطر افتادن نیروی انسانی و تجهیزات، خسارات جبران ناپذیر به افراد، تجهیزات و پروژه، هدر رفتن زمان و منابع مالی، پایین آمدن بهره‌وری و … اهمیت موضوع باربرداری را برای ما مشخص می­کند. عملیات باربرداری بدون لیفتینگ پلن و برنامه باربرداری با ریسک بالا همراه می‌باشد و در نهایت لیفتینگ پلن نقشه راهی برای رسیدن به هدف موفق با ریسک پایین و کنترل هزینه می‌باشد.

 

انواع روش های باربرداری- روتین

به طور کلی عملیات باربرداری در دو دسته روتین و غیر روتین طبقه بندی می­شود.

باربرداری روتین شامل کارهای عادی روزانه جرثقیل، عملیات باربرداری تکراری دارای تجهیزات یکنواخت (مانند عملیات حفاری) و عملیات باربرداری عادی با استفاده از تجهیزات لیفتینگ مناسب می‌باشد.

مشخصات باربرداری­های روتین از این قرار است:

  • جرثقیل در حین انجام کارهای عادی روزانه
  • زمانی که وزن کل بار کمتر از ۵ تن یا وزن کل بار نشان داده شده در کامپیوتر جرثقیل کمتر از ۵۰% ظرفیت تعیین‌شده در جدول بار در شعاع کاری موردنظر
  • باربرداری در شرایط ایمن و در محل‌های غیر حساس
  • شرایط محیطی مناسب
  • بار موردنظر از نظر وزن؛ شکل کلی و مرکز ثقل کاملاٌ مشخص و ارزیابی‌شده، باربندها به شکل کاملاٌ استاندارد بسته شده
  • عملیات تکراری با تجهیزات و اپراتورهای مشخص و ثابت.

 

انواع روش های باربرداری-غیر روتین

عملیات لیفتینگ غیر روتین معمولاً به سه دسته تقسیم‌بندی می‌شوند:

  • کارهای غیر روتین اما ساده جرثقیل؛ زمانی که:
  • وزن کل بار کمتر از ۲۵ تن یا وزن کل بار بیشتر از ۵۰% و کمتر از %۷۵ ظرفیت تعیین‌شده در جدول بار در شعاع کاری موردنظر باشد
  • مرکز ثقل بار زیر نقطه باربرداری باشد
  • ارتفاع سقف محیط باربرداری در حد نرمال
  • محیط باربرداری فاقد نقاط حساس؛ مشکل‌دار و محصور
  • تجهیزات باربندی مناسب باربرداری در دسترس، باربندها به شکل کاملاٌ استاندارد بسته شده و…

 

  • کارهای غیر روتین و پیچیده جرثقیل؛ زمانی که:

وزن کل بار بیشتر از ۲۵ تن یا وزن کل بار نشان داده شده در کامپیوتر جرثقیل بیشتر از ۷۵% در شعاع کاری موردنظر

یا وزن کل بار بیشتر از ۳۰ تن و همچنین بیشتر از %۸۰ لودچارت شرکت سازنده

استفاده از دو یا چند تجهیز باربرداری به‌طور هم‌زمان مانند استفاده از دو جرثقیل هم‌زمان برای بلندکردن یک بار

محیط باربرداری دارای نقاط حساس؛ مشکل‌دار و محصور.

  • کارهای غیر روتین و پیچیده / بحرانی / سنگین جرثقیل؛ زمانی که:
  • وزن کل بار بیشتر از ۷۵ تن یا وزن کل بار نشان داده شده در کامپیوتر جرثقیل بیشتر از ۹۰% در شعاع کاری موردنظر
  • یا وزن کل بار بیشتر از ۵۰ تن و همچنین بیشتر از %۸۰ ظرفیت بار شرکت سازنده
  • استمرار یک پروسه باربرداری با افراد مختلف مانند تغییر نفرات شیفتی به دلیل ادامه‌دار شدن پروسه باربرداری ناشی از خرابی؛ نامناسبی یا عدم دقت نصب بار
  • فعالیت باربرداری در محیط‌های حساس یا آلوده‌شده ناشی از هیدروکربن‌های تولیدی تجهیزات مختلف و انباشته‌شده در زیر سقف و نزدیک خطوط انتقال برق
  • استفاده از دو یا چند تجهیز باربرداری به‌طور هم‌زمان مانند استفاده از دو یا چند جرثقیل هم‌زمان برای بلندکردن یک بار
  • باربرداری به‌وسیله هلی‌کوپتر، انتقال دادن بار از یک تجهیز باربرداری به تجهیز دیگر (لیفت­های ادامه‌دار)
  • محیط باربرداری دارای نقاط حساس؛ مشکل‌دار و محصور
  • بار موردنظر از نظر تخمین وزن و تعیین مرکز ثقل بار نامشخص
  • بار موردنظر از نظر اقتصادی بسیار گران و در صورت وارد شدن کوچک‌ترین صدمه به آن خسارت زیادی به آن وارد شود
  • تنظیمات باربندها به‌صورت غیراستاندارد
  • محل تخلیه بار در محیطی با ارتفاع بسیار پایین و دور از دید.

روش باربرداری در شرایط خاص یا critical lifting  که به روش Heavy Lifting  هم معروف است و به دلیل شرایط خاص و خطرات بالقوه پتانسیل ایجاد حوادث جبران ناپذیر را دارد. این شرایط خاص مواردی از جمله :

برای انجام این نوع لازم است طرح باربرداری یا Lifting Plan تهیه شود. همچنین روش­های پیش مهندسی و شبیه سازی نیز به کار برده می­شود که در این روش ها با استفاده از محاسبات فنی و مهندسی، وضعیت واقع عملیات شبیه سازی شده و خطراتی همچون برخورد، سقوط بار، واژگون شدن و … شناسایی می­شوند.

طرح باربرداری

طرح باربرداری یا Lifting Plan به صورت سیستماتیک، ارزیابی فاکتورهای مهم در باربرداری و در محل باربرداری شامل انتخاب تجهیزات مناسب برای عملیات لیفت، تعیین نفرات مختلف مرتبط با فرایند از ابتدا تا انتها و شرح وظایف هریک را توصیف می‌کند که هم برای لیفت­های روتین و ساده و هم برای لیفت­های غیر روتین و سنگین کاربرد دارد ولی معمولا برای کارهای روتین و ساده یک فرد با تجربه به عنوان فرمانده عملیات در نظر گرفته می­شود و فرماندهی عملیات به صورت دستورالعمل های کتبی یا شفاهی صورت می­گیرد.

لیفتینگ پلن مجموعه‌ای از برنامه‌ریزی‌ها، محاسبات، بررسی‌ها و شبیه‌سازی‌ قبل از جابجایی بار است. مهندس طراحی عملیات شبیه سازی باید عضو با صلاحیت سازمان نظام مهندسی باشد و از دانش و تجربه مفید در زمینه طراحی ماشین آلات و الزامات طرح باربرداری برخوردار باشد. این شخص با استفاده از نرم افزارهای مربوطه طرح عملیات باربرداری یا لیفتینگ پلن را آماده کرده و پس از تایید واحد فنی در اختیار واحدهای اجرایی قرار می دهد. مجوزهایی که در ایران که در ارتباط با موضوع لیفیتنگ پلن قابل کاربرد دارد شامل مجوز بازرسی از مرکز تائید صلاحیت ایران ، سازمان ملی استاندارد ایران و مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت بهداشت کار در ایران است.

مشخصات طرح عملیات باربرداری

چه مواردی باید در لیفتینگ پلن مورد توجه و بررسی قرار گیرد؟ روش انجام کار،  وزن دقیق بار، ابعاد و حجم، محل مرکز ثقل، مسیر انجام کار هر جرثقل، محدودیت ارتفاع، مشخصات فنی جرثقیل‌های منتخب شده در پروژه (نوع، طول بوم، تناژ) ظرفیت و جدول بار جرثقیل‌ها، مشخصات و ظرفیت تجهیزات بستن بار، بازرسی‌های دوره‌ای و اولیه تجهیزات لیفتینگ، بررسی سلامت تجهیزات لیفتینگ، محل قرار‌گیری جرثقیل‌ها بر اساس نقشه جغرافیایی سایت و بررسی موانع فیزیکی، نفرات کارفرما و پیمانکار و …

در انجام یک لیفت مشخص به‌منظور اینکه فرایند باربرداری بدون هیچ مخاطره‌ای انجام پذیرد، ابتدا باید پارامترهای تعیین‌کننده مشخص گردند و لازمه‌ی این کار، بازرسی اصولی توسط شخص بازرس و کارشناس مربوطه و همچنین دید عمیق از تمامی زوایای کار می‌باشد. بنابراین، طرح باربرداری باید به‌طور کامل تدوین و انجام پذیرد. زمانی که یک عملیات باربرداری قرار است انجام گیرد باید تمامی موارد لازم در خصوص آن فرایند لیفت قبل از انجام آن در سایت به‌طور کامل بررسی شود. بدین منظور، وجود یک ارزیابی ریسک دقیق و کارشناسی شده الزامی است که در صورت وجود، باید برای تعیین اینکه هنوز برای آن پروسه قابل اجرا می‌باشند ارزیابی و بررسی گردند (مثلاً تغییرات پرسنل، تجهیزات، جانمایی سایت یا محیط کار می‌تواند هریک منجر به تغییر ارزیابی ریسک گردد.

مشخص کردن افراد

اولین قدم در تهیه لیفتینگ پلن تشریح فرآیند کاری، مسئولین مربوطه و نحوه ارتباطات اینکه چه افرادی چه مسئولیتی دارند مثلاً ریگر، علامت ده یا سیگنال ده، HSE سوپروایزر، مسئول حمل، مسئول سایت. مشخصات افراد، تجربه و صلاحیت افراد و سمت باید ذکر شود.

بر اساس الزامات استاندارد ASME  کسانی که در اجرای عملیات باربرداری نقش و مسئولیت دارند: مدیر تیم باربرداری Lift Director، تیم باربرداریSignalmen Rigger، مدیر سایت Site supervisor، مالک جرثقیل Crane owner، اجاره کننده جرثقیلCrane User، اپراتور جرثقیل Crane Operatorهستند.

به صورت معمول مدیر تیم باربرداری (lift director) برنامه باربرداری را با در نظر گرفتن تمام مسائل سایت و محاسبات دستی و کامپیوتری تنظیم می‌کند. از افراد کلیدی شخص صلاحیت دار متخصص (CAP) عبارتست از شخصی که توسط مدیر سایت تعیین شده و عهده دار کنترل روزانه ی تمامی تجهیزات لیفتینگ سایت می باشد.

بازرس لیفتینگ  Lifting Inspectorشخص صلاحیت دار دارای تجربه کاری و دانش فنی کافی و مناسب در زمینه ی لیفتینگ که مطابق با استانداردها تمامی تجهیزات جرثقیل را به منظور استفاده ی ایمن از آنها در فرایند باربرداری بازرسی می­کند. اپراتور جرثقیلCrane Operator که کار با جرثقیل و وظیفه نگهداری از جرثقیل مطابق با دفترچه کاربردی آن قبل و بعد از بازرسی مطابق با چک لیست بازرسی و Certificate های ارائه شده برای وایرراپ . قلاب های بلاک، چرخ دنده جرثقیل و … را بر عهده دارد. علامت دهنده و ریگر و بقیه افراد هم که بر حسب نیاز در عملیات مشارکت دارند.

مشخصات بار

دومین قدم تشریح جزئیات بار  مثل حجم، مرکز ثقل، وزن بار است. حجم بار ابتدا باید در نظر گرفته شود و موضوع مهمی است. علت اهمیت این موضوع در طرح مشخص است یک بار ۲۰ کیلویی اگر به شکل مکعب با ابعاد ۲ در ۲ در ۵ باشد نحوه باربرداری متفاوت از یک میله ۲۰ کیلویی با طول ۳۰ متر است.  پس از آن مرکز ثقل بار مهم است. مرکز ثقل بار مرجع محاسبات ما در طرح باربرداری است.

مختصات بار

موقعیت‌های ابتدایی و انتهایی بار  سومین قدم است. تعیین مختصات و مشخصات نقطه ابتدا و انتها یعنی محل بلند کردن بار و محل قرار گرفتن بار و مسیر انتقال است معمولا نقطه شروع X و نقطه پایان Y در نظر گرفته می­شود. علاوه بر مختصات، شعاع کاری نیز در طرح باربرداری در نظر گرفته می­شود. شعاع کاری برای استفاده از جداول بار جرثقیل کاربرد دارد.

منطقه‌ی عملیات

منطقه‌ی عملیاتی، کل منطقه‌ای است که بوم جرثقیل می‌تواند بر روی آن چرخ بزند. منطقه‌ی عملیاتی، به ۴ منطقه­ی عملیاتی یک‌چهارم تقسیم می‌شود و ظرفیت جرثقیل بر مبنای منطقه‌ی یک‌چهارم است. این مناطق کناره­ها، پشت و روبرو در نظر گرفته می­شود.

نقشه سایت و محل قرار گرفتن اجزا، شماتیک جرثقیل، بار و… بر روی نقشه مشخص می­گردد. عوامل زمینه ای مثل عوامل طبیعی، وزش باد و محاسبات مربوط به آن نیز باید در نظر گرفته شود. به عنوان مثال اگر باربرداری در اسکله و نزدیک دریا انجام می­شود شرایط محیط ۶ ماهه اول سال با ۶ ماهه دوم سال متفاوت است و باید در نظر گرفته شود.

محاسبات استحکام زمین شرایط خاک و استحکام آن بررسی می­گردد که این موضوع برای قرارگیری جک­های تعادلی و طول آنها، فواصل باز شدن و سایر محاسبات مربوطه نیز در این بخش ضروری است.

علاوه بر آن باید توجه شود که عملیات در مجاورت چه محیط­هایی در حال انجام است، از نظر ارتفاع، قرار گرفتن در مکان های عمومی مثل هتل و رستوران، محیط های شیمیایی و … باید شرایط خاص آنها در نظر گرفته شود اگر برق فشار قوی یا لوله گاز در مجاورت محیط قرار دارد باید شرایط آنها در نظر گرفته شود چون حوادث بسیاری در اثر برخورد با کابل های برق اتفاق می­افتد.

مشخصات ماشین آلات و تجهیزات باربرداری

تشریح مشخصات ماشین آلات و جرثقیل، نوع، ظرفیت، طول بوم و شعاع کاری جرثقیل و دستورالعمل­های سازنده جرثقیل باید مد نظر قرار گیرد. جداول بار (LOAD CHART) هر جرثقیل حداقل یک جدول با دارد که شعاع، حداکثر تناژ و طول تلسکوپ مشخص شده است.

در شرایطی که فضای کافی برای باز کردن جک‌های پایه‌ی جرثقیل محیا نباشد و جک­های پایه‌ی جرثقیل کامل بیرون نیامده باشند، میزان رنج توانایی جرثقیل در باربرداری باید محاسبه گردد.

ابزار های اصلی برای بستن بار، نحوه بستن، اسلینگ­ها، طول و جنس سیم بکسل، نحوه قرار گرفتن و ظرفیت قلاب و هوک نیز در طرح باید به صورت دقیق محاسبه گردد.

به‌منظور اطمینان از قرارگیری قلاب باربرداری در مرکز و نقطه‌ی بالای بار به‌صورت عمود بر بار، اسلینگ را دقیقاً به‌گونه‌ای باید تنظیم کرد که انحراف بار از محور مرکزی فرضی به حداقل برسد. برای کنترل بار در عملیات باربرداری مختلفی که بارهای غول‌پیکر یا طویل با ابعاد مسطح دارند باید بلت های اتصالی مخصوص و کاملاٌ استاندارد مورد استفاده قرار گیرد تا بتوان بار موردنظر را به فرم مخصوص خود در محل مناسبش جانمایی کرد. این بلت های اتصالی باید کاملاٌ محکم به بار بسته شوند تا از تکان‌های احتمالی حادثه‌ساز جلوگیری به عمل آید.

ارزیابی ریسک

برای هر نوع عملیات باربرداری، ریسک‌های احتمالی باید ارزیابی و کنترل شوند. به‌عنوان جزئی از پروسه­ی مدیریت ریسک، ابتدا یک ارزیابی ریسک برای هر عملیات لیفتینگ به‌منظور تعیین مخاطرات به‌هم‌پیوسته، شدت مخاطرات و احتمال وقوع آنها انجام می‌گیرد.

موارد مهم در ارزیابی ریسک عملیات باربرداری شامل موارد زیر می‌باشد:

  • وزن، اندازه، شکل و مرکز ثقل بار، قابلیت در دسترس بودن نقاط مختلف بار در زمان لیفت
  • روش باربندی تجهیزات کمک باربرداری/ متصل کردن / تفکیک کردن بار
  • شرایط و میزان قابل‌استفاده بودن تجهیزات لیفتینگ
  • موقعیت مکانی ابتدا و انتهای بار و چگونگی قرارگیری بار در آن محل­ها
  • ملاحظات سطح زمین و زیر زمین نواحی باربرداری
  • تجهیزات قدیمی و بیش از حد استفاده شده و ازکارافتاده‌ی لیفتینگ
  • تعداد لیفت­ها و مدت‌زمان هر لیفت
  • شرایط محیطی شامل آب‌وهوا و محدودیت‌های مجوز کاری، میزان روشنایی محیط باربرداری و تخلیه‌ی بار
  • مخاطرات احتمالی مجاور بار، موانع، مسیر عبور بار (شامل خطوط فعال الکتریکی، هیدرولیکی و پنوماتیکی بر روی زمین یا زیر زمین، کاندوییت کاری‌های زیر زمین، پل‌ها و سازه‌های بالاسری ایجادکننده مانع حرکت بار)
  • عملیات باربرداری در شرایط معلق ماندن بار برای مدت نسبتاً طولانی در هوا
  • دسترسی به راه‌های خروجی اضطراری برای تجهیزات و ابزارآلات لیفتینگ، اپراتور و پرسنل باربرداری
  • میزان تجربه، صلاحیت و آموزش پرسنل مختلف و تعداد پرسنل موردنیاز برای هر نوع عملیات
  • بازرسی یا عدم بازرسی قبل از استفاده از تجهیزات توسط اپراتور یا سوپروایزر لیفتینگ
  • میزان قابل دید بودن بار در هر شرایط و در هر زمان توسط هریک از پرسنل باربرداری شامل اپراتور، علامت دهنده و …

 طراحی لیفتینگ پلن

لیفتینگ پلن در ساده ترین شکل روی نقشه های اجرایی پروژه و شماتیکی به صورت عکس جرثقیل و مشخص کردن ابعاد و طول کار، شعاع کاری، درجه و زاویه بوم و … نمایش داده میشه. در شکل پیشرفته تر از نرم افزار اتوکد برای تهیه نقشه استفاده می­شود که معمولا در ایران این روش رایج است. در ابتدا مشخصات جرثقیل، جدول بار، محیط سایت، نحوه قرار گرفتن ادوات سیم بکسل، زوایای مورد نیاز به عنوان پیش نیاز فراهم می­شود و پس از انجام محاسبات مدل سازی دو بعدی توسط نرم افزار اتوکد انجام می­شود و خروجی آن در اختیار کارفرما و مجری عملیات قرار می­گیرد.

نرم افزارهای لیفتینگ پلن

نرم افزارها امکانات زیادی از جمله نمایش های سه بعدی عملیات، شبیه سازی بار، محیط و عملیات، نحوه بستن بار، باربرداری با چند جرثقیل، به اشتراک گذاری و … را برای ما فراهم می­کنند. نرم افزارهایی مثل ۳D Lift Plan، Crane Planner، SMART Rigger Software، ، CRANIMAX برای این موضوع طراحی شده اند.

الزامات و استانداردها

دستورالعمل ایمنی، بهداشت پرسنل مشاوران حفاظت فنی و خدمات ایمنی ، و حفاظت وسایل حمل و نقل (لیفتراک و جرثقیل ها) و جابه جایی اشیاء مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار برای ما کاربرد دارد علاوه بر آن استانداردهای مختلف تقسیم بندی های گوناگونی برای بازرسی و باربرداری ارائه می­دهند. مهم ترین آنها ASME، DOE است. علاوه بر آن OSHA و ANSI الزامات تست، بازرسی و تعمیرات را مطرح می­کنند. بقیه استانداردهایی که هرکدام مرتبط با بخش­های مختلف می­باشد شامل ASME B56.1 , ASME B30.5 , ASME B30.2 , ASME B30.3 EN 12999 , EN 13000 , EN 14439 (MAINTENANCE) است.

شرایط اضطراری

برای عکس‌العمل مناسب در مقابل تغییر شرایط تمامی پارامترهای بحرانی لیفتینگ (از قبیل آب‌وهوا، وضعیت دریا، قابلیت دید، پایداری و شیب زمین، فعالیت‌های مجاور محل باربرداری و تأسیسات، ورودی و خروجی‌های سایت، تجهیزات لیفتینگ، خود پرسنل باربرداری و …) باید در حین ارزیابی ریسک و آماده کردن طرح باربرداری مشخص و شناسایی گردند. درصورتی‌که در هنگام عملیات باربرداری و نگه‌داشتن بار در ارتفاع، سیستم کامپیوتر جرثقیل با خطا مواجه شد، یا جرثقیل به حالت ناپایداری درآمد، بار باید بر روی زمین قرار گرفته و باید یک طرح باربرداری جدید ارائه داد به‌گونه‌ای که دلایل خطای ایجاد شده در شرایط قبلی را کاملاٌ رفع نماید.

جمع ­بندی

عملیات لیفتینگ باید از ابتدا تا انتهای فرایند دقیقاً مطابق با طرح تأییدشده لیفتینگ سایت هدایت و انجام گردد. هرگونه تغییر در آن باید در صورتی انجام گیرد که ابتدا کار به‌طور کامل متوقف شده و پس از اطمینان کامل از ایمن بودن کار برای ادامه‌ی عملیات با تغییر مربوطه در طرح، عملیات ادامه پیدا کند. اپراتور تجهیزات باربرداری باید در هر زمان از عملیات از علامت توقف اضطراری اطاعت کرده و کار باربرداری را متوقف کند، مهم نیست چه کسی از گروه عملیات لیفتینگ فرمان توقف اضطراری را صادر کرده است.

برای تعیین و توصیف دقیق لیفت، پارامترهای وزن بار، شمای کلی بار، مرکز ثقل بار و قابلیت دسترسی کافی به نقاط مختلف بار، موقعیت‌های ابتدایی و انتهایی بار و چگونگی قرارگیری بار در آن محل‌ها و فضایی که تجهیزات لیفتینگ مورد استفاده قرار می‌گیرد موردنیاز هستند. همه‌ی نفرات درگیر در پروسه باربرداری باید وظایف شخصی خود را دانسته و در محل استقرار خود حضور داشته باشند. تمامی نفرات درگیر در باربرداری باید امکان دسترسی و همچنین فرصت کافی برای بازبینی یا مرور نتایج حاصل از ارزیابی ریسک و جزئیات طرح را داشته باشند تا اطمینان حاصل گردد که همه به‌صورت کاملاٌ واضح در جریان ریز پروسه قرار گرفته و همگی باید به روش اجرا و نحوه‌ی کنترل عملیات آگاهی کامل داشته باشند. این عمل، هماهنگی بین تمامی اعضای تیم باربرداری را بیشتر می‌کند.

بعد از اتمام عملیات باربرداری، تمامی نفرات درگیر در فرایند لیفت باید فرصت بحث و گفتگو در مورد عملیات را داشته و در راستای بهبود یا اصلاح Plan Lifting اقدام کنند. مسئولان اصلی عملیات شامل سوپروایزر لیفتینگ، مهندس اجرا و نصب و مهندس لیفتینگ سایت هریک نتایج حاصله‌ی عملیات را مستند و بایگانی کرده و برای لیفت های بعدی مورد استفاده قرار می‌دهند.

,

الزامات قانونی و سایر الزامات

الزامات قانونی و سایر الزامات

الزامات قانونی و سایر الزامات یکی از بندهای مهم در استاندارهای سیستم­های مدیریتی IMS می­ باشد. یکی از دلایلی که باعث شده در این بند استاندارد هنگام اکثر ممیزی­ها عدم انطباق ثبت شود، این موضوع است که شرکت­ها برای انطباق با این بند اصولا کار سیستمی و اساسی انجام نمی­ دهند. این موضوع به معنی این است که رویکرد سیستمی برای شناسایی و ارزیابی انطباق با الزامات قانونی در آن سازمان وجود ندارد.

موضوع الزامات قانونی همیشه در استانداردهای مدیریتی، بخصوص در استانداردهای حوزه HSE جایگاه مهمی دارد. اصولا تحت عنوان الزامات قانونی و سایر الزامات، یعنی legal and other requirements شناخته می­شدند.

اما از زمانی که ساختار استانداردها تغییر کرد و در قالب annex sl قرار گرفت، می­توان این بند را نیز در دو بخش از استاندارد ردیابی کرد. بند اول بند ۶ استاندارد، یعنی بخش طرح ریزی و بند بعدی نیز بند ۹ استاندارد، یعنی بخش ارزشیابی عملکرد.

باید به یاد داشت که این دو بند از مواردی هستند که به صورت مستقیم در استانداردهای ایمنی، بهداشت و محیط زیست به الزامات قاتونی اشاره شده است. در بندهای دیگر نیز مانند بند ۸ که به مباحث عملیاتی پرداخته می­شود به صورت غیر مستقیم به این موضوع پرداخته می­شود.

الزامات قانونی می­توانند شامل موارد زیر باشند:

  • قوانین و مقررات ملی، منطقه ای یا بین المملی
  • احکام و بخشنامه ها
  • دستورالعمل های ارسال شده از سمت قانون گذارها
  • مجوزها، گواهی ها یا انواع جوازهای انجام کار
  • رای دادگاه یا سایر نهادهای قضایی
  • معاهدات و پیمان ها، کنوانسیون ها و پروتکل ها
  • مذاکرات گروهی، مثل مذاکرات هسته ای و معاهدات مرتبط

سایر الزامات نیز می­توانند شامل موارد زیر باشند:

  • پیمان یا قراردادها
  • الزامات سازمانی
  • قرارداد استخدام
  • موافقتنامه با طرف های ذینفع
  • موافقت نامه با بخش بهداشت و درمان
  • استانداردهای اختیاری، توافقات و خطوط راهنما
  • اصول داوطلبانه، روش ها، تعهدات عمومی و هر چیزی توی این مایه ها

در گام اول باید فهرستی از قوانین کاربردی در حوزه HSE را استخراج نمود. قوانین کار، آیین نامه های حفاظت فنی و بهداشت کار، قوانین و آیین نامه های تامین اجتماعی، آیین نامه ها و دستورالعمل های وزارت بهداشت، قانون محیط زیست و آیین نامه ها و بخش های نامه های سازمان حفاظت از محیط زیست، نشریات معاونت راهبردی ریاست جمهوری و بسیاری موارد دیگر از این دست می باشند.

این موضوع از موضوعاتی است که هم نیاز به روش اجرایی دارد و هم نیازمند آن است که سوابق مربوطه ثبت گردد.در روش اجرایی نحوه شناسایی الزامات، نحوه به روزرسانی و همچنین ارزیابی انطباق ذکر میگردد. همچنین مکانیزم به روز رسانی نیز می­بایست در روش اجرایی مشخص شود. به محض به روز رسانی هر بخش از الزامات می بایست سوابق مرتبط نیز به روز رسانی گردند. همچنین می­بایست تعیین گردد که علاوه بر واحد HSE کدام یک از گروه ها می بایست به قوانین و مقررات دسترسی داشته یا از آنها آگاهی داشته باشند.

گام بعدی تعیین نحوه پیاده سازی الزامات در محیط کار است. در اولین مرحله می بایست بندها و مواد مرتبط و کاربردی در لیست الزامات قانونی ثبت گردد. سپس می بایست با توجه به موارد ذکر شده اقدام به پیاده سازی بندها گردد.

موضوع بعدی در خصوص ارزیابی انطباق یا evaluation of compliance می­باشد. در این بند، استاندارد به این موضوع اشاره می­کند که سازمان باید فرآیندهای لازم برای ارزیابی انطباق با الزامات قانونی و سایر الزامات را مشخص نماید. در این بخش استاندارد به سه باید اشاره می کند:

  • الف: تواتر ارزیابی انطباق را تعیین کند
  • ب: انطباق را ارزیابی کرده و در صورت لزوم اقدامی انجام دهد.
  • ج: دانش و درک از وضعیت انطباق خود را برقرار نگه دارد

تواتر و زمانبندی ارزیابی های انطباق می تواند بسته به اهمیت الزام، تغییر، در شرایط عملیاتی، تغییر در التزام به انطباق و عملکرد گذشته سازمان، متغیر باشد. سازمان می تواند از تنوعی از روش ها برای حفظ دانش و درک خود از وضعیت انطباق خود استفاده کند، اما لازم است تمامی التزامات به انطباق به صورت دوره ای ارزیابی شود.

اگر نتایج ارزیابی انطباق نشان دهنده ی شکست در انجام یک الزام قانونی باشد، لازم است سازمان اقدامات ضروری برای دستیابی به انطباق را تعیین و اجرا نماید.

این کار ممکن است مستلزم تماس با سازمان های قانون گذار و توافق در مورد اقدامات برای انجام الزامات قانونی، هنگامی که این توافق انجام می شود، به التزام به انطباق تبدیل می شود.

برای قسمت هایی که انطباق وجود ندارد و یا بخشی از الزام انطباق ندارد باید برنامه ریزی انجام شده و اقدام اصلاحی صادر شود.

,

خطرات گاز H2S

لینک دانلود اپیزود ششم فصل سوم: اپیزود ششم- فصل سوم- خطرات گاز H2S

معرفی گاز H2S

گاز ترش، گازی شناخته شده در تمام صنایع می باشد. این گاز با اسامی دیگری همچون هیدروژن سولفید، دی سولفید هیدروژن، هیدروژن سولفوره، هاش دو اس یا گاز فاضلاب هم شناخته می شود. un NUMBER این گاز ۱۰۵۳ و CAS NUMBER  هفت هزار و هفتصد و هشتاد و سه – صفر شش- چهار هست.

اگه در  طبقه بندی مواد خطرناک هم مروری داشته باشیم، میتونیم در کلاس ۲، یعنی در بخش گازها، هم در دسته ی ۲-۱ یعنی گازهای قابل اشتعال آن را شناسایی کنیم، هم در ۲-۳ یعنی گازهای سمی/پلاکاردهای این دو دیویژن را می توانیم استفاده کنیم.

وزن ملوکولی گاز ۳۴ هست و چگالی بخار یک ممیز یکصد و هشتاد و نه می باشد. یعنی از چگالی بخار آب که یک می باشد بیشتر است.

شناسایی گاز H2S

گاز هیدروژن سولفوره عموما با بوی بد آن که شبیه تخم مرغ گندیده ست شناخته می شود. در این حالت غلظت آن کمتر از PPM 10 می باشد. غلظت های بیشتر سریعتر حس بویائی را از کار خواهند انداخت. بنابراین هیچ وقت نباید به حس بویائی خود برای تشخیص هیدروژن سولفوره اعتماد کنیم.

  • کارگران تصفیه فاضلاب
  • کارگران صنایع تبدیل فلزات
  • کارگران صنایع پتروشیمی و تصفیه گاز
  • کارگران صنایع شیمیائی مرتبط، افرادین که بیشتر از دیگران در معرض این گاز قرار دارند

این گاز در  اثر تجزیه گیاهان و یا اجساد حیوانات که دارای گوگرد هستن بوجود می آید. این گاز میتواند در انواع نفت خام  یا گاز، (نفت خام ترش) توی سالیان زیاد بوجود آمده و در عملیات تولید و تصفیه منابع نفتی سولفیدی و گازهای طبیعی یافت شود.

وقتی در مستندات مختلف به عبارتH2S PRESENT برخورد کردید، این عبارت بدان معناست که عملیاتی مثل حفاری، تست، تولید یا هر عملیات دیگر در جریان است که در خلال آن پتانسیل حضور میزان خطرناکی از این گاز وجود دارد. اینجا منظور ما از میزان زیاد ۲۰ PPM به بالاست که در ادامه راجع به آن مفصل توضیح خواهیم داد.

تعریف دیگر BREATHING ZONE یا ناحیه ی تنفسی می باشد. ناحیه ای که در فاصله ۶ تا ۹ اینچ مقابل شانه ی شما قرار دارد (یعنی تقریبا ۱۵ تا ۲۲ سانتی متری) را ناحیه تنفسی می نامند. IDLH به غلظتی از هر ماده ی سمی، خورنده یا خفگی آور گفته می شود که اگه در آن غلظت قرار بگیریم، با احتمال بسیار زیاد یا به طور حتم اثرات مخربی بر روی سلامتی ما خواهد داشت. این شاخص برای  PPM 100 ، H2S هست.

خطرات گاز H2S

این گاز بی رنگ، هم سمی، آتش گیر می باشد و تحت فشار هم به مایع تبدیل میشود.  اگه نگاهی به لوزی خطرش بندازیم، به عدد ۴۴۰ میرسیم. یعنی برای سلامتی فوق العاده خطرناک است، شدیدا آتش گیر است ولی پایدار می باشد.

این گاز مخرب اعصاب بوده، از هوا سنگین تر است، به راحتی با باد منتشر می شود، شعله اش به رنگ آبی ست، و البته… شدیدا خورنده ی فلزات است. با آب موجود در هوا ترکیب میشود، اسید خورنده ای میسازد و لوله ها و دریچه ها را از بین می برد. در آب و نفت خام و فرآورده های نفتی قابل حل بوده  و بی نهایت خورنده ست. این گاز می تواند به ظروف فلزی و استیلی صدمات جدی بزند.

علاوه بر جاهایی که بطور حتم H2S پرزنت داریم، در مخازن ذخیره سازی، بویژه اطراف لجن های موجود در ته مخازن و ظروف و برج ها هم این گاز ممکن است وجود داشته باشد.

اگر شخصی گاز H2S را بمقدار موثر تنفس کند بلافاصله اون قسمت از سلسله اعصاب که تنفس و آگاهی رو کنترل میکند تحت تاثیر قرار خواهد گرفت. در مقادیر بین ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ PPM شخص بلافاصله بیهوش شده و بعد از دقایقی خواهد مرد.

تنفس شخص صدمه دیده بلافاصله قطع میگردد و از هوش میرود. عملیات نجات و بهوش آوری باید بلافاصله شروع شود در غیر اینصورت مرگ منتظر فرد تماس پیدا کرده خواهد بود. اگر عملیات نجات به موقع انجام بشود شخص میتواند بدون عارضه جدی به حیات بازگردد.

آمادگی واکنش در شرایط اضطراری

نشت گاز H2S و گازهای سمی – آژیر قرمز ممتد با نوسان بهمراه چراغ قرمز چشمک زن (یا بدون آن)

نشت گازهای قابل انفجار وآتش سوزی – آژیر زرد منقطع بهمراه چراغ زرد چشمک زن(یا بدون آن)

اعلام حالت فوق العاده –      آژیر ممتد

برای مواجهه و شناسایی گاز به یه سری تجهیزات نیاز داریم، و در کنار آن برای آگاهی بخشی هم نیاز به یک سری اقدامات آموزشی داریم.

 آموزش های ضروری

برای افرادیکه قرار است در محوطه های h2S PRESENT کار کنند، این آموزشها ضروری می باشد:

  1. اثرات گاز سولفید هیدروژن
  2. حضور و شناسائی گاز سولفید هیدروژن
  3. علائم تماسش مثل
    1. سوزش چشمها
    2. ناخوشی
    3. سرگیجه
    4. خفگی
    5. از دست دادن کنترل عضلانی
  4. خصوصیات گاز سولفید هیدروژن
  5. اینکه نحوه ی اعلام شرایط اضطراری رو قبل شروع کار حتما مرور کنند
  6. بدون پرمیت توی این محیط ها کاری رو شروع نکنند
  7. قبل از وارد شدن به محوطه آلوده به H2S از ماسک هوای فشردهA. فعال استفاده کنند
  8. برای کمک به فردی که بر اثر گاز گرفتگی بیهوش روی زمین افتاده است شما حتما باید با ماسک هوای فشرده فعال وارد عمل شوید. هیچوقت از  ماسک فرار را برای اینکار استفاده نباید بشود
  9. بعد از خارج کردن حادثه دیده از منطقه آلوده و رسیدن به هوای تازه در صورتیکه تنفس او قطع شده باشد باید فورا تنفس دهان به دهان را شروع کرد و ادامه داد تا پزشک برسد
  10. در محل تجمع جمع بشن و تا دستورات بعدی ایمنی یا هماهنگ کننده بحران منتظر بمونن. از پراکنده شدن خودداری کنن. افراد ناپدید شده باید یافت بشن!
  11. در خصوص استفاده از Ba و فیس پیس هم باید آموزش ارائه شود، فیت تست هم باید توسط افراد فراگرفته شود.
  12. کار با گازسنج باید ارائه شده باشد.
  13. کمکهای اولیه و عملیات نجات باید به افراد آموزش داده شده باشد.

    قوانین مربوط به کار با H2S

    1. پرمیت برای کار توی این ناحیه اجباری می باشد.
    2. سیگار کشیدن و شعله های باز ممنوع است.
    3. تجهیزات باید از نوع ضد جرقه باشند.
    4. الکتریسیته ساکن باید کنترل شود .

خودمراقبتی روانشناختی

اپیزود پنجم فصل سوم خودمراقبتی روانشناختی

 

تعریف خود مراقبتی

خودمراقبتی به این معنی است که چه کاری انجام دهم تا بتوانیم در بیشتر ساعت­های روز حال خوب داشته باشم. چگونه از ذهن خود مراقبت کنم و با حس­های خود برخورد کنم. تا بتوانم در فراز و نشیب ها و بحران هایی که هر روز پیش می­آید و از کنترل من خارج است بر افکار و احساسات و رفتار های خود کنترل داشته باشم.

چرا و چطور باید از افکار و احساسات خود مراقبت کنیم؟ این موضوع اهمیت دارد؟

ما ناچاراً با عوامل بیرونی مواجه هستیم. اگر فعالیت­های مشخصی انجام دهیم می­توانیم با احساس بهتری روزها را سپری کنیم و خروجی بیشتر و مفیدتری داشته باشیم.

شروع خود مراقبتی

کارهایی وجود دارد که می توان انجام داد و موضوع مهم رعایت اولویت بین آنها است. اولین قدم و فوت کوزه­ گری خود مراقبتی در هر بعد، بر عهده گرفتن مسئولیت مراقبت از خود است. در هر روان­درمانی اولین سوال درمانگر از مراجع این است : “چقدر می­خواهی برای بهتر شدن حال خود تلاش کنی؟” زیرا مهم ترین و اصلی ترین درمانگر خودمان هستیم.

برای اثربخش شدن بحث خودمراقبتی یک کاغذ بردارید و بر روی آن بنویسید: “اینجانب … فرزند … از تاریخ … مسئولیت کامل مراقبت از حال خود و بهبود کیفیت زندگی خود را شخصاً بر عهده گرفته و تمام تلاشم را در این راه انجام می­دهم.” نکته مهم دیگر قرار دادن یادداشت جایی جلوی چشم است. مانند آینه ماشین و هر جایی که معمولاً مشغول فکر می­شوید و برایتان اثرگذار است.

خودمراقبتی روانی

خود مراقبتی ابعاد مختلف دارد و ما قرار است در خصوص خودمراقبتی روانی صحبت کنیم. نکته مهم این است که وقتی آدمی در دیگ آب جوش در حال قل قل زدن است نمی­توانیم با بادبزن او را خنک کنیم. کار مهم کم کردن شعله است.

در روانشناسی یک نکته وجود دارد که ما در مورد خوب و بد حرف نمی­زنیم بلکه در مورد کارآمدی و ناکارآمدی صحبت می­کنیم. فکر خوب یا بد، رفتار خوب یا بد وجود ندارد مگر در موضوع قضاوت­های اخلاقی. ما در حوزه روانشناسی وارد بحث اخلاق نمی­شویم بلکه در مورد مفید و اثربخش بودن رفتار بر همگان صحبت می­کنیم.

تعادل ۵ گانه

مرحله بعد ایجاد ۵ تعادل است. ۱- خواب و بیداری. چه زمانی می­خوابیم و کیفیت خواب چگونه است. زیرا برای بیداری خوب نیاز به خواب خوب وجود دارد. ۲- چه غذایی و چه زمانی در روز میخورید. ۳- چقدر تحرک جسمی دارید و در وقت مناسب است. ۴- چه روابطی دارید و آیا اثربخش و مفید هستند یا سمی هستند. ۵- ارتباط معنوی و دلیل برای زندگی کردن.

برای پیدا کردن تعادل هر فرد نسخه منحصر به فرد وجود ندارد. برای رسیدن به پاسخ می­توانیم تست نیازهای گلاسر را انجام دهیم. نتیجه تست به شناخت ما از نیازهای اصلی کمک می­کند.

نیازهای اصلی

در تست گلاسر ۵ نیاز اصلی وجود دارد. نیاز به ۱-قدرت ۲-عشق ۳-آزادی۴-بقا ۵-لذت. در همه افراد این ۵ نیاز وجود دارد ولی موضوع مهم تعیین اولویت آن در هر فرد است.

توجه بیش از اندازه به نیاز اول و دوم و نادیده گرفتن نیازهای آخر می­تواند باعث افسردگی، استرس و اضطراب شود. اگر نیاز اول فردی قدرت باشد در شرایطی مانند بحران کرونا که فرد نمی­تواند کنترل و تسلط بر شرایط داشته باشد، فرد دچار اضطراب می­شود. مثال دیگر فردی که نیاز اول او عشق است در شرایطی مانند کرونا به دلیل از دست دادن اطرافیان دچار اضطراب و افسردگی می­شود. تمرکز بر روی یک نیاز و عدم تعادل بین ۵ نیاز باعث آسیب به فرد می­شود.

شرایطی مثل بحران کرونا باعث شد آدم ها سبک زندگی­شان را عوض کنند. اولویت­ها و اهدافشان را تغییر دادند که یک خروجی خوب است. بعد از بحران فقط اختلال استرس پس از بحران یک سانحه را نداریم، رشد پس از بحران یا PTG نیز وجود دارد.

تکنیک حضور در لحظه

یکی از تکنیک­های اولیه خود مراقبتی حضور در لحظهاست. حضور در اینجا و اکنون. در بسیاری از زمان­ها ممکن است ما در جایی باشیم ولی به موضوعات دیگری فکر کنیم. اولین تمرین برای خودمراقبتی این است که حضور در لحظه را تمرین کنیم.

۵ ابزار برای این کار وجود دارد که هر کدام را برای ۳۰ ثانیه تمرین کنید. الان چه حس­های جسمانی دارید. کدام تکه از لباس­تان را احساس می­کنید. کدام قسمت از بدنتان با صندلی یا زمین در ارتباط است. حواستان را به طور کامل متمرکز کنید.

برای حس بعدی فکر کنید که چه بویی به مشامتان می­رسد. چه چیزی را با بینی و حواس بویایی تان تجربه می­کنید. چیزی را در دهانتان بگذارید مثل یک کشمش و آن را مزه ­مزه کنید. سختی، نرمی و طعمش را تجربه کنید.

بعد از آن می­رسیم به اینکه چه صداهایی به گوشتان می­رسد. بهترین آن گوش دادن به صدای نفس است همه­ ی حواستان را به صدای نفس­هایتان بدهید. حس آخر دیدن است. نگاهی به اطراف بیندازید، چه رنگ­ ها و شکل­ هایی را می­ بینید. از این تکنیک برای این­که در لحظه حضور داشته باشیم استفاده می­کنیم.

یکی از پیشنهادات حتی برای کسانی که در استرس دچار تپش قلب می­شوند این است که مچ دست خود را ماساژ دهند. لمس خود و متمرکز کردن حواس بر نوک انگشت و دست می­تواند فرد را به لحظه­ ی اکنون بیاورد.

اهداف زندگی

کرونا هدف­های زندگی آدم­ها را تغییر داد. باعث شد دوباره بررسی کنیم و حتی اگر اهداف از قبل تعیین شده داشته باشیم باعث شد دوباره مرور کنیم شاید اهداف ما تغییر داشته باشد و استانداردهای زندگی­مان را پایین ببریم.

یک نکته وجود دارد که دو مدل درد وجود دارد. یک درد واقعی، درد پاک که زندگی به ما تحمیل می­کند. اما درد ناپاک نپذیرفتن این درد اصلی و درگیر شدن با آن و تقلا با آن است. سوالی کارآمد است این است که چطور با شرایط جدیدی که نمی­توانیم آن را تغییر دهیم سازگار شویم. در شرایط جدید لازم است که هدف گذاری­مان را مجدد بررسی کنیم. افراد بعضی مواقع به دنبال کاری می­روند که با استعدادها و توانایی­هایشان فاصله دارد و باعث منبع استرس برایشان می­شود.

ارزش­ها

در کنار اهداف، ارزش­ها نیز برای ما وجود دارد که لزوماً به معنای هدف­های ما نیستند. به عنوان نمونه هدف من در زندگی نمی­تواند مهربان بودن باشد بلکه یک ارزش است و می­تواند همیشه همراه ما باشد. در واقع صفت­هایی هستند که دوست داریم با آنها شناخته شویم. ارزش­ها خوب و بد ندارند ولی مهم این است نه خیلی به آنها بچسبیم نه خیلی فاصله بگیریم. برای آنکه ارزش­های زندگی­تان را پیدا کنید، فحش دم دستی­تان که در شرایط سخت به آدم­ها می­دهید نقطه مقابل آن ناسزا یکی از ارزش­های درونی شماست. فاصله بین جایی که هستید و آنچه که ارزش­های می­دانید می­تواند یک منبع استرس باشد.

تست نیازهای گلاسر و اولویت اول به ما نشان می­دهد که چه ارزش­هایی برای ما وجود دارد. به عنوان نمونه نیاز به قدرت و سعی در کنترل شرایط و موفق شدن به عنوان یک ارزش می­تواند یک منبع استرس باشد. با سرچ در اینترنت می­توانیم لیست ارزش­ها را به دست آوریم و بررسی کنیم کدامیک می­تواند برای ما خوشایند باشد. مهم این است که بتوانیم اولویت ارزش­هایمان در زندگی را تعیین کنیم. به عنوان نمونه برای یک کارمند پیشرفت شغلی می­تواند یک ارزش باشد. یا نظم به عنوان یک ارزش است ولی بیش از اندازه به آن چسبیدن می­تواند به ما و دیگران آسیب بزند. افراط در ارزش می­تواند به ما آسیب بزند.

تضادهای درونی

ممکن است ما اهداف و ارزش­هایی را برای خود قرار دهیم ولی با اهداف و ارزش­های ناخودآگاه ما در تضاد باشد. راه حل می­تواند استفاده از آزمون­های تشخیصی تقویتی بیشتر باشد و بتوانید تضادها را پیدا کنید و گاهی پرسیدن از دیگران در مورد ویژگی­های قابل بهبودمان هم می­تواند کمک کننده باشد. نگاه کردن به دیگران و دیدن آنچه که برای ما ناخوشایند است نیز می­تواند ما را در شناختن ارزش­هایمان راهنمایی کند.

گام اول خودمراقبتی روانی

اولین گام این است که با خود مهربان باشیم. و نکته و فن اول در رسیدن به این گام دست حمایتگر است. هیچ کسی از خود ما به ما مهربان­تر نیست. در واقع نیاز داریم در روزهای سخت کسی در کنارمان باشد و به جمله­ها و حرف­هایی نیاز داریم که ما را حمایت کند. ما برای لحظات سخت باید جمله­هایی را برای خود آماده کنیم که در شرایط سخت زمزمه کنیم. هر جمله و کلمه­ای که تکرار شود به باور تبدیل می­شود. با تکرار خود گویه­های مثبت و کارآمد می­توانیم زمزمه­هایی که به ما آسیب می­زند را تغییر دهیم. جملات کارآمد می­تواند به ما کمک کند تا دست حمایتگر را تجربه کنیم.

نکته بعدی صدای ارباب­های ذهن یا افکار منفی است. در برابر فکرهای منفی نمی­توان مقاومت کرد. کاری که می­توان انجام داد این است که نظاره­گر باشیم. بودا می­گوید خوب است گاهی بین بازی تماشاگر شویم. مثل یک گنجشک بالای درخت بنشینیم و نظاره­گر شویم.

این است که اگر کلمات منفی و جملات منفی را نمی­توانیم از خود دور کنیم چون نمی­توانیم آن را کنترل کنیم باید یک مسیر درست کنیم که سیل از آن عبور کند و برود. به عنوان نمونه آن­ها روی یک کاغذ بنویسیم و زمانی که افکار به سمت ما می­آید روی کاغذ بزنیم و به خود بگوییم اینجاست و روی آن کنترل داشته باشیم. جایی برای آنها داشته باشیم که انرژی ما صرف نگه داشتن آن­ها نشود.

گام دوم: لنگر انداختن

در طوفان­ها برای آنکه باد نتواند ما را ببرد کاری که انجام می­دهیم این است که پای خود را روی زمین فشار دهیم. در زمان­های بحران زندگی و موقعیت­هایی که احساس می­کنیم هیچ کنترلی روی آنها نداریم و می­خواهیم به خود احساس کنترل دهیم کف پای خود را روی زمین قرار دهیم بدون اینکه حتی کسی متوجه شود آن را روی زمین فشار دهیم. این کار به ما این احساس را می­دهد که روی شرایط کنترل داریم.

گام سوم: موضع گرفتن

وقتی زندگی یک نبرد را شروع می­کند چه گاردی داشته باشیم. عقب نشینی کنیم مثل تیری که در کمان به سمت عقب می­آید و ببینیم چه برنامه­هایی برای خود داشته باشیم. در مقابل سختی­ها چه کاری کنیم و اگر در نبرد شکست خوردیم چگونه پس از آن دلی آرام داشته باشیم. برای این کار لازم است نگاهی به ارزش­هایمان داشته باشیم و بر اساس آنها رفتار کنیم. سود و زیان ما در نگاه ما به زندگی برمی­گردد . موضع ما باید بر اساس ارزش­هایمان باشد. باید یک body system برای خود در نظر بگیریم. باید یک سیستم حمایتی خوب برای خود در نظر بگیریم تا بتوانیم شرایط سخت را برای خود بهتر کنیم.

گام چهارم: پیدا کردن گنج

انتظار اینکه در زندگی آرامش داشته باشیم برای کشورهای غربی است در کشورهای شرقی این انتظار باعث ایجاد استرس می­شود. تغییر انتظارمان نسبت به زندگی می­تواند به ما آرامش بیشتری دهد. این به معنای درماندگی نیست بلکه دیدن واقعیت­هاست. ممکن است با آنچه ما انتظار داریم فاصله داشته باشیم و بهتر است وجود درد را بپذیریم و شروع به مهربانی با خود کنیم. به عنوان مثال اگر نوشیدن یک فنجان چای عادت روزانه ماست آن را با خودگویی همراه کنیم و بگوییم این را برای تو ریخته­ ام.

به کسانی که در مشکلات زیاد قرار دارند می­گویم درد تو منشا قدرت و انرژی توست. از آنچه که جان را می­سوزاند می­توان برای گرفتن قدرت و به هدف رسیدن کمک گرفت.

خلاصه:

اولین موضوع امضا کردیم که مراقب حال خود باشیم. با گام­های مختلف خود مراقبتی را انجام دهیم. اولین گام توجه به لحظه و بودن در اکنون و دوم تعیین اهداف و ارزش­های زندگی و بازبینی آنها و کم کردن تضادهای خودآگاه و ناخودآگاه و پیدا کردن ارزش ها بود. چهار گام نهایی نیز مهربانی باخود، لنگر انداختن، موضع گرفتن و پیدا کردن گنج است.

مدیریت ریسک-قسمت چهار- تکنیک ها

لینک  دانلود: مدیریت ریسک-قسمت چهارم- تکنیکها

شناخت و انتخاب تکنیک‌های آنالیز ریسک، بعنوان یک گام مهم در فرایند مدیریت ریسک شناخته می‌شوند. برخی از کاربردهای تکنیک‌های ارزیابی ریسک شامل :

  • شناسایی ریسک
  • تعیین علت، منبع ریسک یا المان‌هایی که منجر به ایجاد ریسک شدن، یا تعیین سطح مواجهه
  • بررسی اثربخشی کنترل‌های موجود یا بهبود اثربخشی کنترل‌ها
  • درک درست از احتمال وقوع یا پیامدهای احتمالی ریسک
  • تحلیل تعاملات و وابستگی های بین ریسک‌های مختلف/
  • تعیین اقدامات کنترلی برای ریسک

می‌باشند.

استاندارد ISO 31010 بعنوان یکی از مهمترین مراجع جهت شناسایی و استفاده از این تکنیک‌ها می‌باشد. نسخه‌ی نهایی این استاندارد در سال ۲۰۱۹ منتشر شد و در بر دارنده‌ی طیف متنوعی از تکنیک‌ها در این حوزه بود.

در این اپیزود از پادکست به تشریح یکی از تکنیک‌های کاربردی در حوزه­ی مدیریت ریسک خواهیم پرداخت.

در این اپیزود به تشریح مدل پاپیونی (bowtie) و چارچوب اجرایی آن برای انواع ریسک‌ها خواهیم پرداخت .

تحلیل رویدادها- قسمت دوم: تکنیک ها

 لینک دانلود: تحلیل رویدادها- تکنیک ها

مقدمه
در قسمت قبل، به این‌که چرا و با چه هدفی باید فرایند گزارش‌نویسی و تحقیق و بررسی رویداد در سازمان شکل بگیرد، اشاره شد. مراحل آن را مرور می‌کنیم. توضیح دادیم بعد از اینکه اطلاعات را جمع‌آوری کردیم، باید از اطلاعات و با توجه به اهدافی که تعریف شده، به سناریویی که منجر به حادثه شده برسیم. برای اینکه این اطلاعات درست کنار یکدیگر چیده شود، نیاز به ابزارهایی است که ذهن ما و اطلاعات را طبق یک منطق درست طبقه‌بندی کنند.
معرفی تکنیک‌ها
همان‌طور که می‌دانید، تکنیک‌های تجزیه‌وتحلیل زیاد هستند. البته الزامی برای استفاده از یک تکنیک خاص وجود ندارد. بعضی از این تکنیک‌ها اصولاً با توجه به تئوری‌های حوادث ایجاد شده‌اند. تئوری‌ها و نظریه‌های مربوط به حوادث فراوان هستند و آن‌ها را می‌شناسید. مثل تئوری دومینو، یا تئوری رهایی انرژی. نظریه‌پردازها و متخصصین در هر حوزه‌ که قطعیتی در آن وجود ندارد، اصولاً اقدام به نظریه‌پردازی می‌کنند. آن چیزی که به نظرشان درست است را به شکل یک مدل یا تئوری منتشر می‌کنند. ولی این مدل الزاماً درست یا کامل نیست. افراد بعدی، ممکن است تئوری را رد یا تکمیل کنند. ولی این کار باعث نمی‌شود که تئوری به الگوی واحد تبدیل شود تا وقتی که آزمایش‌ها و روش‌های مختلف آن را اثبات کند. در این حالت ممکن است شکل یک الگوی استاندارد را به خود بگیرد.
تئوری دومینو
به‌عنوان مثال تئوری دومینو که توسط هنریچ ارائه شد، یک تئوری محکم بود. اصل روی این موضوع استوار بود که مجموعه‌ای از شرایط و موقعیت‌های مرتبط با هم وجود دارند. اگر مثل یک دومینو پشت سر هم چیده شدند، پنج مورد از موارد اصلی که در توالی پیشامدهایی که منجر به حادثه می‌شوند، نقش اساسی دارند. اگر ما هرکدام از آن‌ها را حذف کنیم، می‌توانم از این توالی وقایع ناگوار جلوگیری کنیم. از نظر او اعمال یا شرایط ناایمن عامل مرکزی توالی وقایع بود. که با حذف آن، می‌شود تأثیر عوامل اولیه را خنثی و از حادثه پیشگیری کرد. البته خود هنریچ بارها این تئوری را اصلاح کرد. نظرات زیادی هم اضافه شد و همچنان به‌عنوان یک تئوری قوی وجود دارد.
بر اساس تئوری دومینو خط زمانی حوادث (Timeline) را در بسیاری از حوادث بر اساس ۵ فاکتور در نظر می‌گیرند. این پنج فاکتور به ترتیب محیط اجتماعی، خطای شخص، عمل و شرایط ناایمن، حادثه و صدمه است. شرایط اجتماعی و پیشینه فرهنگی اجتماعی فرد یا گروه چگونه بوده است، چه اتفاقی رخ‌داده که فرد اشتباه یا قصوری را مرتکب شده، عمل یا شرایط ناایمن به‌وجود آمده چه بوده است، عمل و شرایط چه حادثه‌ای را پدید آورده و در نهایت صدماتی که وارد شده است، چگونه بودند.
انواع تئوری‌ها
وقتی به تئوری دومینو نگاه می‌کنیم، مناسب به نظر نمی‌رسد زیرا امروزه می‌دانیم بسیاری از وقایع را نمی‌توان به صورت خطی دید. با مدل‌هایی مثل استخوان ماهی کار کرده‌ایم. در مدل‌هایی مانند استخوان ماهی که پیچیده نیستند، شکل خطی فکر کردن تقریباً از بین رفته و نگاه ریزبین‌تر شده است. علاوه بر خط اصلی حادثه، به حواشی که ممکن است کمرنگ و مهم باشند نیز توجه شده است.

موضوع اصلی در تکنیک‌های تجزیه‌وتحلیل حوادث همین است. برای انتخاب تکنیک دقیقاً باید بررسی کنیم به دنبال چه هستیم. دنبال ایرادات فنی پیش‌آمده هستیم یا دنبال خطاهای انسانی هستیم. به دنبال مقصرین هستیم یا دنبال علل ریشه‌ای هستیم. یا چرا موانع درست عمل نکردند یا به دنبال این هستیم که به عموم مردم گزارش بدیم. این هدف است که مشخص می‌کند ما باید از چه ابزاری برای تحلیل استفاده کنیم. ویژگی تکنیک‌ها این است که هرکدام در یک موضوع کامل هستند و هیچ‌کدام جامع نیستند. شاید یک مورد را پیدا کنید که نیاز شما را مرتفع کند، ولی هیچ‌کدام از تمام جهات به حادثه نگاه نمی‌کنند. اگر می‌خواهید یک گزارش جامع داشته باشید، نیاز دارید که بیش از یک تکنیک را استفاده کنید.
قبل از معرفی این تکنیک‌ها موردی که باید مطرح شود این است که بعضی از تکنیک‌ها مثل Top set، یک فرآیند استاندارد دارند و همه‌جا مشابه است. ولی بسیاری از تکنیک‌ها هستند که در روش‌ها و منابع مختلف شاید اختلافاتی داشته باشند. مثل RCA . عجیب نیست زیرا وقتی یک مرجع واحد برای انتشار وجود ندارد، طبیعی است که در هر سازمان دست‌خوش تغییرات شوند.

معرفی تکنیک‌های تجزیه‌وتحلیل حوادث

تحلیل علل ریشه‌ای یا RCA (Root cause analysis)
با ساختاری که این روش ارائه می‌دهد، می‌توان به علل ریشه‌ای یک حادثه رسید. دقت کنید که می‌خواهیم به علل ریشه‌ای، نه چیز دیگری برسیم. برای این منظور راهی جز شناسایی تمامی علل وجود ندارد. علل مختلف در روش‌های مختلف تعاریف متفاوتی دارند. در این تکنیک، سه دسته از علل را برای ایجاد یک حادثه تعریف می‌کنیم. علل مستقیم، علل سطحی (یا غیرمستقیم) و علل ریشه‌ای.
علل مستقیم
علل مستقیم یا Direct cause مواردی هستند که قبل از حادثه پیش آمده‌اند و مستقیماً باعث وقوع حادثه شده‌اند. یعنی اگر حذف شوند حادثه‌ای به‌وجود نمی‌آید. این علل اصولاً یا از جنس منابع انرژی هستند یا از جنس مواد خطرناک. مثلاً در یک حادثه‌ی انفجار، نشت گاز علت مستقیم است. منبع جرقه یا حرارت که باعث انفجار شده است علت مستقیم است. وقتی ما از حادثه حرف می‌زنیم، اولین جواب به سؤال چه اتفاقی افتاده، علل مستقیم هستند. مثلاً وقتی محلی آتش‌گرفته، جواب می‌دهیم: گاز نشت کرده است.
علل غیرمستقیم
علل سطحی یا غیرمستقیم یا Indirect cause عللی هستند که اصولاً از جنس اعمال و شرایط ناایمن هستند. مثلاً گفته می‌شود که گاز نشت کرده است. در جواب می‌گوییم: کارگر فلنج را کامل نبسته یا Full bolt نکرده است. یا علت غیرمستقیم سقوط یک نفر از روی داربست، می‌تواند عمل ناایمن باشد، استفاده از دمپایی و سرخوردن. یا می‌تواند شرایط ناایمن باشد، مثل وزش باد شدید یا یخ بستن روی داربست.
علت مستقیم اصولاً می‌تواند ناشی از آزاد شدن ناخواسته‌ی منابع انرژی یا مواد خطرناک باشد. علل غیرمستقیم ناشی از یک عمل یا شرایط ناایمن است. در مثال قبل گازی که نشت کرده بود، علت مستقیم انفجار نشت گاز قابل انفجار، علت غیرمستقیم دلیل آن نشتی است که مثلاً یک نفر وسیله‌ای پرتاب کرده و به دستگیره‌ی گاز برخورد کرده و باز شده است. یا شیر دچار خوردگی شده و نشت کرده است.
یک حادثه می‌تواند چندین علت غیرمستقیم و مستقیم داشته باشد. محدودیتی در این موارد وجود ندارد.
علل ریشه‌ای
دسته‌ی آخر علل، علل ریشه‌ای هستند. در تکنیک RCA تلاش می‌کنیم که به این علل ریشه‌ای برسیم. علل ریشه‌ای درواقع عواملی هستند که باعث می‌شوند علل غیرمستقیم شکل بگیرند. مثلاً در مثال بالا، چرا یک کارگر، باید تخته یا وسیله‌ای که در دست دارد به سمتی پرت کند که ممکن است باعث برخورد با شیر شود. یا شیر چرا باید آن‌قدر نامناسب نصب شده باشد که به‌راحتی باز شود و گاز خطرناک را در هوا منتشر کند. مکانیزم Root cause به همین شکل است. با طرح پرسش‌ها آن‌قدر جلو می‌رویم که بیشتر از آن نتوان مسیر را ادامه داد و در حقیقت به ریشه‌ی ماجرا می‌رسیم. ریشه‌ی ماجرا مثل موارد بالا شاید یکی باشد. شاید چندین مورد باشد. در حادثه پلاسکو گفتیم اگر ریشه‌ای نگاه کنیم، کسی که اجازه‌ی تغییر کاربری داده اشتباه کرده. هم کسی که کارگاه‌ها را نبسته اشتباه کرده. هم کسی که باید به افراد آموزش می‌داد و انجام نداد اشتباه کرده. هم جامعه که آموزش پذیر نیست و ریسک‌پذیر است اشتباه کرده.
در اصل علل ریشه‌ای در موضوعاتی مثل فقدان تعهد، فقدان دانش و اطلاعات، محدودیت‌های مالی، نگرش اشتباه، نگرش اجتماعی، ریسک‌پذیری، نبود برنامه‌ریزی، تولید محوری، ظرفیت‌های روحی روانی جامعه، دیدگاه‌های مدیریتی و … خلاصه می‌شوند.
به‌کارگیری روش
استفاده از این تکنیک همیشه همراه با رسم درختواره‌های مختلف است. این درختواره‌ها را می‌توان با Visio رسم کرد یا از نرم‌افزارهای مختلف مثل conceptdraw، edrow یا نرم‌افزارهای خاص این کار استفاده کرد. یا می‌توان از نرم‌افزارهای تجزیه‌وتحلیل حادثه مثل IncidentXP استفاده کرد.
این روش، یک روش مبتنی بر موانع نیست، در آن صحبتی از موانع یا کنترل‌های موجود نمی‌شود. همه‌چیز روی وقایع متمرکز است. یعنی اگر بخواهیم دو ویژگی از آن بنویسیم، مورد اول تمرکز روی علل ریشه‌ای، مورد دوم توالی وقایع ناگوار را نشان می‌دهد. اگر بخواهیم بزرگ‌ترین محدودیت آن را بگویم، این است که توجهی به موانع یا کنترل‌ها ندارد و هیچ تحلیلی از آن‌ها ارائه نمی‌دهد.
به یاد داشته باشیم که RCA صرفاً برای تجزیه‌وتحلیل حوادث شغلی نیست. این روش به شکل گسترده در حوزه‌های مختلف مثل فناوری اطلاعات، مخابرات، صنایع هوایی و … نیز استفاده می‌شود و یک روش حل مسئله محسوب می‌شود.
مراحل RCA
به‌صورت عمومی، RCA چهار مرحله دارد:
اول: تشریح شفاف مسئله یا رویداد
دوم: ترسیم توالی وقایع ناگوار، از زمان شرایط عادی تا زمان ایجاد مسئله
سوم: تعیین انواع علل (مستقیم و غیرمستقیم و ریشه‌ای) بین وقایع ناگوار مطرح‌شده
چهارم: ایجاد درختواره‌ها و گراف‌ها به‌منظور نمایش ارتباط بین علل مختلف وقوع رویداد
دسته‌بندی متدها
به مدل‌هایی مثل RCA، تحلیل‌های علی یا causal analysis هم گفته می‌شود. در بعضی از منابع، وقتی در مورد متدهای تجزیه‌وتحلیل حوادث مطلب می‌خوانید، در کل متدها را به سه دسته تقسیم کرده‌اند، یک دسته که causal analysis هستند که تقریباً به شکل خطی هستند و سلسله مراتب حادثه را به یک شکل علت و معلول شرح می‌دهند.
دسته‌ی دوم متدها را تحلیل‌های کارشناسی یا expert analysis می‌گویند. که توسط تیم‌های با مهارت در یک حوزه‌ی خاص انجام می‌شوند. در آن‌ها از فرمت یا قالب خاصی استفاده نمی‌شود. برعکس روش بالا که می‌توان در یک نمودار ترسیم شود، اینجا بیشتر هدف این است که به ابعاد مورد نظر تیم پرداخته شود. این ابعاد می‌توانند شکل توضیحات داشته باشند یا شکل پیچیده داشته باشند. ولی الگوی خاصی برای آن‌ها ایجاد نمی‌شود تا ذهن تیم کارشناسی را محدود به یک مسیر نکند.
دسته‌ی سوم هم آنالیزهای سازمانی یا organizational analysis است که بر پایه‌ی نظریه‌های سلسله مراتبی سازمانی طراحی می‌شوند. در این مدل‌ها، سازمان را از محیط بیرونی جدا می‌کنند. اعتقاد دارند که اگر همه‌ی کارهایی که در محیط یک سازمان انجام می‌شود، به شکل استاندارد و ایده آل انجام شود، حادثه نباید اتفاق افتد. بنابراین حالا که حادثه اتفاق افتاده، یک مشکلی در خود سازمان وجود دارد. ما می‌دانیم که در سازمان چه کارهایی انجام می‌شود، پس به‌جای آنکه بیرون به دنبال مشکل باشیم، کارهایی که در سازمان انجام می‌دهیم را با متد خاص خود تحلیل می‌کنیم تا برسیم به اینکه کجا از فعالیت‌های سازمانی منحرف شدیم.
تریپود بتا Tripod Beta
یکی از تکنیک‌هایی است که اسم آن را زیاد می‌شنوید و در موردش زیاد صحبت می‌شود. تریپود بتا برای همه‌ی حوادث نباید بکار برود. البته نه به خاطر اینکه نمی‌توان به کار گرفت بلکه به خاطر این‌که وقت‌گیر و پرهزینه است. باید جاهایی استفاده شود که ارزشش را داشته باشد. پایه‌گذار اصلی این تکنیک کمپانی Shell بود که این تکنیک را با کمک دانشگاه‌هایی مثل ویکتوریا و منچستر در پروژه‌های خود پیاده‌سازی کرد.
هسته‌ی این تکنیک‌ها یک ساختار درختواره‌ای است و تمرکز اصلی روی خطای انسانی است. اعتقاد داشتند که در حوادث، حجم قابل‌توجهی از قصور به خطای انسانی و اعمال ناایمن برمی‌گردد. پس بهتر است برای پیدا کردن علت روی این موضوع تمرکز شود.
به‌کارگیری تریپود بتا
برای رسم درختواره‌های تریپود، قبل از هر چیز باید بدانید که تئوری تریپود این است که سه عنصر، همیشه قلب کار هستند. یک خطر یا hazard است. در بعضی مراجع به آن عامل تغییر یا agent of change هم گفته می‌شود که عامل بالقوه‌ی آسیب‌رسان است. دیگری واقعه یا event است که از آزاد شدن خطر ایجاد می‌شود و روی هدف تأثیر می‌گذارد. مورد آخر هدف یا target است که در برخی منابع به آن Objective می‌گویند. درواقع قربانی یا مفعول ماجراست. یعنی عنصر، وسیله، شخص یا موضوعی که از آن واقعه یا event متأثر می‌شود. رویداد یا واقعه اصولاً مواردی مثل نشت، انفجار، سقوط، تصادف و موارد مشابه است.
Hazard را که می‌شناسید. هر موضوعی که پتانسیل آسیب‌رسانی روی target یا Objective مدنظر ما داشته باشد که شامل انسان سرمایه، محیط‌زیست یا اعتبار است. مثلاً در سناریو قطار نیشابور، اگر یک بخش از سناریو را که مربوط به انفجار بود تفکیک کنیم، خطر نیترات آمونیوم می‌شد. رویداد انفجار می‌شود و هدف مردم و تجهیزات می‌باشد.
رسم تریپود بتا
روش از اینجا شروع می‌شود که سه عنصر را به هم وصل کنیم. نحوه‌ی رسم درختواره اغلب به این شکل است که از واقعه دو شاخه منشعب می‌شود، یک شاخه خطر یا عامل تغییر و یک شاخه هم target یا objective است.
ما به اولین درختواره رویداد اصلی یا هسته‌ی درختواره می‌گوییم. در مرحله‌ی بعد، اقدامات کنترلی و موانعی (barriers) که وجود نداشتن، وجود داشتن، یا وجود داشتن و درست عمل نکردند را مشخص می‌کنیم. هدف این موانع ممکن است جلوگیری از آزاد شدن خطر و تبدیل شدن به رویداد باشند. یا موانعی که هدف‌شان کنترل پیامدهای رویداد به‌منظور کاهش اثر روی هدف است، باشند.
انواع barriers
روی درختواره دقیقاً barrier را روی خطی که هدف را به رویداد وصل کرده یا خطر را به رویداد وصل کرده مشخص می‌کنیم. اگر یک barrier بین خطر و رویداد بگذاریم، یعنی این کنترل قرار بوده مانع تبدیل شدن خطر به رویداد شود. یعنی یک سیستم کنترلی یا یک سیستم پیشگیرانه یا proactive بوده. اگر واقعه را انفجار یک بویلر در نظر بگیریم. خطر را بالا رفتن فشار داخل آن در نظر بگیریم. شیر اطمینان یک barrier است که بین بالا رفتن فشار و انفجار قرار دارد و اجازه نمی‌دهد بالا رفتن فشار به انفجار منجر شود.
اگر یک barrier بین هدف و رویداد قرار گیرد، کنترلی بوده تا از پیامدهای احتمالی رویداد جلوگیری کند. یک سیستم دفاعی یا یک سیستم واکنشی یا reactive بوده است. در مثال بالا، اگر هدف را اپراتورهایی که در سایت مستقر هستند در نظر بگیریم، و واقعه انفجار بویلر باشد. محدود و محصور کردن موتورخانه یا سیستم اطفاء حریق نصب شده، reactive barrier هستند.
برای تشخیص proactive barrier و reactive barrier می‌توانید یک سؤال ساده از خود بپرسید. اینکه اگر این مانع نبود، حادثه اتفاق می‌افتاد؟ اگر حادثه اتفاق نمی‌افتاد، کنترل شما پیشگیرانه است، اما اگر حادثه اتفاق می‌افتاد کنترل شما واکنشی است. اگر در یک نمونه برق‌گرفتگی دو کنترل در نظر بگیریم، یکی محصور کردن محیط برای اینکه کسی به تجهیزات نزدیک نشود، یکی هم کمک‌های اولیه و احیای قلبی ریوی. مورد اول proactive و مورد دوم reactive است. این تشخیص باید درست باشد تا بتونید درختواره‌ها را درست رسم کنید.
تشریح سناریو
اگر مرور کنیم: یک درخت با سه عنصر به هم متصل و یک سری مانع بین آن‌ها ترسیم کردیم. ما باید سناریویی که اتفاق افتاده و از آن خبر داریم را روی درختواره شرح دهیم. در مثال بویلر، ما گفتیم فشار بالا رفته، اما نگفتیم که چه چیز باعث آن شده. یعنی بالا رفتن فشار از طرفی یک خطر است. ولی درعین‌حال یک رویداد است. ممکن است دمای محیط زیاد شده باشد. یا در خوراک آن مشکل پیش‌آمده باشد یا هر چیز دیگر. این امکان وجود دارد که یک خطر یک رویداد نیز باشد. بالا رفتن فشار یک بویلر (یعنی یک رویداد)، که می‌تواند باعث انفجار یک بویلر (یک خطر برای بویلر) شود.
به روش دیگری نیز می‌توان به ماجرا نگاه کرد. یک رویداد را می‌توان به شکل یک هدف نگاه کرد، مثلاً اگر در نزدیکی یک اپراتور مستقر باشد و دچار سوختگی شود. ما با یک عامل سروکار داریم به نام سوختن اپراتور که در آن هم رویداد وجود دارد (یعنی سوختگی) و هم هدف (یعنی اپراتور).
بعد از اینکه سناریو را بر اساس داده‌ها روی درختواره‌ها رسم کردیم، باید به بخش اصلی که در تریپود بتا انجام می‌شود، بپردازیم. تمام این بخش‌ها در تریپود بتا مقدماتی برای رسیدن به ویژگی اصلی تریپود بتا، یعنی تحلیل موانع است.
بخش اصلی تریپود بتا
در RCA یک حادثه سه نوع علت می‌توانست داشته باشد، مستقیم، غیرمستقیم و ریشه‌ای. در تریپود، به‌جای گفتن اینکه حادثه چه علت‌هایی می‌تواند داشته باشد، بررسی می‌کنیم چه عواملی باعث شدن که barrier ها درست عمل نکنند. این عوامل را در سه بخش قرار می‌دهیم. اشکالات سطحی، پیش شرایط و اشکالات پنهان. در RCA می‌گشتیم دنبال وقایعی که اتفاق افتادن و ختم شدن به حادثه. اینجا در Tripod دنبال مواردی می‌گردیم که باعث درست عمل کنترل‌ها شدند.
انواع اشکالات در تریپود
اشکالات سطحی درواقع مواردی هستند که ارتباط مستقیم با حادثه دارند. همیشه فقط یک علت بی‌واسطه متصل به شکست مانع وجود دارد که نشان‌دهنده علت شکست است. اشکالات سطحی در این مدل درواقع اعمال و شرایط ناایمن هستند. البته تمرکز این مدل بر اعمال ناایمن است. این اعمال ناایمن اصولاً در ارتباط مستقیم با خطای انسانی هستند. اگر انواع خطای انسانی را بشناسید، خیلی راحت می‌توانید خطای انسانی را که باعث شده یک کنترل یا barrier درست عمل نکند را پیدا کنید. فرض کنید کنترل شما صدور پرمیت برای کار گرم است. در آن باید گازسنجی را انجام می‌دادید. ولی بدون اینکه به محل بروید، میزان گاز را با درصد LEL ثبت کرده‌اید.
پیش‌شرایط یا Pre conditions چه مواردی هستند؟ حالت‌های سیستمی، روحی روانی، موقعیتی یا محیطی هستند که باعث می‌شوند اشکالات سطحی ایجاد شوند. به‌عنوان نمونه دلیل اینکه فرد گازسنجی را انجام نداده ممکن است عصبانی بوده، تنبل بوده، قانون‌گریز بوده، کار روتین شده، هوا گرم بوده، پرمشغله بوده یا موارد مشابه.
اشکالات پنهان یا underline cause شرایط غیر نرمال یا ناکارآمدی هستند که به‌وجود آورنده‌ی پیش شرایط هستند. این دلایل ممکن است مدت‌ها پنهان باشند و با یک حادثه خود را نشان بدهند. به این اشکالات پنهان BRF یا basic risk factor هم میگویند. در خیلی از نرم‌افزارهای ریسک به BRF ها برمی‌خورید. این اشکالات پنهان یا BRF ها در ۱۱ دسته تقسیم می‌شوند و به هرکدام یک کد اختصاص می‌دهند.
اشکالات پنهان BRFs
BRFs عوامل ریسک اصلی
۱٫(HW) Hardware سخت‌افزار (تأسیسات، تجهیزات، ابزار)
۲٫(DE) Design طراحی
۳٫(MM) Maintenance Management مدیریت تعمیر و نگهداری
۴٫(PR) Procedures روش‌های اجرایی
۵٫(EC) Error-enforcing conditions شرایط تحمیلی نامناسب
۶٫(HK) Housekeeping نظم و نظافت در محیط کار
۷٫(IG) Incompatible goals اهداف ناسازگار
۸٫(CO) Communication ارتباطات
۹٫(OR) Organization سازمان
۱۰٫(TR) Training آموزش
۱۱٫(DF) Defenses روش‌ها و تجهیزات دفاعی

هسته‌ی اصلی تریپود در این بخش شکل می‌گیرد. برای هرکدام از ۱۱ مورد اشاره شده، یک چک‌لیست وجود دارد تا با کمک آن‌ها، ما پیش‌شرط‌ها و اشکالات پنهان را در ۱۱ دسته شناسایی کنیم. برای اشکالات سطحی چک‌لیست وجود ندارد زیرا مشخص است که چه خطای انسانی یا چه شرایط ناایمنی وجود داشته و به سیستم بستگی دارد. اما پیش‌شرط‌ها و اشکالات پنهان در هر ۱۱ گروه بالا چک‌لیست‌هایی دارند که راحت می‌توان از طریق آن بررسی کرد و مشخص کرد که چه چیزهایی در جای خود نبوده‌اند. هرکدام هم برای خود یک کد دارند.
نمونه موردی
به‌عنوان نمونه ۱٫Hardware (HW) شرایط و کیفیت نامطلوب، در دسترس نبودن و یا نامناسب بودن ماشین‌آلات، ابزار و تجهیزات است.
پیش‌شرط‌ها :
۱A . ابزار و یا تجهیزات موجود نبودند و یا در دسترس نبودند.
۱B. تجهیزات و ماشین‌آلات قبل از طول عمر مورد انتظار دچار شکست شدند و یا سطح خوردگی و خرابی آن‌ها بیش‌ازحد قابل‌قبول شده.
۱C. ابزار و یا تجهیزات معیوب بودند و یا درست عمل نمی‌کردند.
۱D. تعویض و جابجایی موقتی (راه‌حل‌های سریع) که به جای تعمیرات مناسب و صحیح مورد استفاده قرارگرفته است. (از مواد یا قطعات خارج از استاندارد استفاده‌شده یا تعمیر و نگهداری توسط افراد غیر ماهر انجام‌شده است.)
۱e. تجهیزات آن‌گونه نبود که برای انجام این کار مناسب باشد (انجام کار بدون داشتن آمادگی لازم، انجام کار بدون مطالعه)
علت‌های پنهان:
۱٫۱٫ نامناسب بودن سیستم موجودی کالا یا سفارش
۱٫۲٫ در دسترس نبودن پول و یا منابع برای خرید و یا بهبود تجهیزات
۱٫۳٫ موقعیت و چگونگی سخت‌افزار در چرخه عمر آن
۱٫۴ تعمیر و نگهداری ضعیف: برنامه‌ریزی،کنترل، اجرا یا ثبت نامناسب تعمیر و نگهداری تجهیزات
۱٫۵ انتخاب نامناسب تجهیزات برای انجام کار موردنظر (کیفیت، اندازه، دوام و استحکام اشتباه)
۱٫۶٫ استفاده نادرست از ابزار و یا تجهیزات به‌عنوان مثال (توسط فرد آموزش ندیده، بی‌تجربه و فاقد صلاحیت)
۱٫۷٫ عدم گزارش از وضعیت تجهیزات به افراد مربوطه
۱٫۸٫ سرقت

نمونه موردی
۹٫Organization (OR) نقص در ساختار، فلسفه و فرآیندهای سازمانی یا استراتژی مدیریت منجر به ابهام در مسئولیت‌های ایمنی و کاهش اثربخشی مدیریت در سازمان می‌شود.
پیش‌شرط‌ها:
۹٫A نظارت نامناسب (غیبت سرپرستان یا مشغله زیاد آن‌ها، کامل کردن نامناسب مجوز کار)
۹٫B درک کاملی از تمام فعالیت‌های داخل شرکت وجود ندارد
۹٫C با پرسنل دارای عملکرد ضعیف برخورد نشده یا تعویض نمی‌گردند. (بدون هیچ ارزیابی عملکرد و پیگیری)
۹٫D تصمیمات نادرست یا غیرمسئولانه گرفته می‌شود. (بر پایه‌های غلط، زمان کوتاه، بدون مجوز، توسط شخص نامربوط)
۹٫E برنامه‌ریزی فعالیت‌ها نامناسب است. (خطا در تخمین و هماهنگی، ایجاد تأخیر و یا هم‌زمان شدن چند فرآیند با هم)
۹٫F وسایل برای وظایفی که بایستی انجام شوند، کافی نیست. (اختصاص نامناسب منابع)
۹٫G فرهنگ رایج در شرکت ناسالم است. (پرسنل به صورت ایمن کار نمی‌کنند، علاقه قلبی به کار ندارند)
علت‌های پنهان:
۹٫۰۱ اولویت‌های مدیریت نادرست تعیین‌شده است.
۹٫۰۲ اهداف سازمانی به‌طور مناسب تعریف نشده است.
۹٫۰۳ روش رایج شرکت به‌طور مناسب یا کافی تعریف نشده. (مدیریت شرکت جهت‌دار نیست، شرکت در حال سردرگمی به سر می‌برد.)
۹٫۰۴ شرح وظایف به طور کامل تعریف نشده است.
۹٫۰۵ نمودار سازمانی یا ساختار ارتباطی شرکت به‌طور کامل تعریف نشده است. (ارتباطات درون‌سازمانی بین اشخاص و بخش‌های مختلف سازمان شفاف یا کارآمد نیست.)
۹٫۰۶ سازمان‌دهی شرکت و ساختار ارتباطی آن کار نیست.
۹٫۰۷ پاسخ‌گویی یا مسئولیت‌پذیری به‌طور صحیح و کارآمد تعریف نشده است. ( مشخص نیست که چه کسی یا چه واحد سازمانی مسئول چه‌کاری است؟)
۹٫۰۸ واحدهای سازمانی متعددی وجود دارند که از نظر ساختاری و مدیریتی در حال تغییر هستند.
همان‌طور که گفته شد هرکدام از این موارد یک کد دارد. در نمودار قرار نیست ما اطلاعات را وارد کنیم و فقط کافی است که کد هرکدام از اشکالات را آنجا بنویسیم.
وضعیت موانع
در مدل تریپود، بعد از اینکه یک مانع را تحلیل کردیم، باید مشخص کنیم که این مانع در نهایت چه وضعیتی داشته است.
مانع معیوب (شکست‌خورده): این گره زمانی نمایش داده می‌شود که عامل تغییر و هدف از طریق شکاف و نارسایی در مانع از آن عبور کنند و به هم برسند که نتیجه این ملاقات ایجاد واقعه است.
مانع مؤثر: گره مانع مؤثر، مانعی را نشان می‌دهد که دچار شکست نشده است و در کنترل بهبودی و بازگرداندن شرایط مؤثر بوده، همچنین از بروز صدمات و خسارات تبعی و غیرمستقیم که به دنبال واقعه حقیقی و پس از آن رخ می‌دهند جلوگیری کرده است.
مانع مفقود: مانعی که هرگز در جایش نبوده است اما انتظار بر آن بود که آنجا باشد. شناسایی کسی که می‌بایست مانع را طراحی یا اجرا می‌کرده است غیرممکن است. جایی‌که مانع مفقود (که قبلاً موجود بوده) برداشته‌شده باشد. یا امکان شناسایی کسی که می‌بایست مانع را طراحی یا اجرا می‌کرده است، موجود باشد. در این حالت آن مانع به‌عنوان مانع شکست‌خورده (Failed Barrier) مطرح می‌شود.
مانع نامناسب: یک مانع که توسط سازمان به‌عنوان اقدام کنترلی مدیریتی تشخیص و بنا نهاده می‌شود، اما نمی‌تواند از آزاد شدن عامل تغییر جلوگیری کند یا به‌طور مؤثر از هدف محافظت کند و دچار نقص می‌شود (مثل حصاری که برای جلوگیری از عبور و مرور ساخته‌شده باشد اما به‌اندازه کافی بلند نباشد و افراد از آن بالا بروند و از مانع عبور کنند). علامت نشان‌دهنده‌ی این مانع با مانع مفقود فرقی ندارد.

تریپود نهایی
وقتی در حال نهایی کردن درختواره‌ها هستیم، نتایج کار را که ختم می‌شود به اینکه مانع کدام یکی از موارد بالا بوده است را می‌توانیم با اشکالی که برای درختواره تعریف شده مشخص کنیم.
درواقع خروجی اصلی این روش نمودار است. نموداری که کامل شده است و در آن خطرات، حوادث و اهداف مشخص شده است و کنترل‌ها، اشکالات سطحی، پیش‌شرط‌ها و اشکالات پنهان تعیین گردیده است. در نرم افزارهایی مثل incident xp این امکان وجود دارد که بعد از ترسیم درختواره‌های تریپود، گزارش‌های مختلفی از اجزای مختلف، اشکالات مختلف، BRF ها و سایر موارد داشته باشید.
مرور نهایی
در این بخش دو تکنیک توضیح داده شد تا بتوانیم نشان دهیم تفاوت این تکنیک‌ها چقدر می‌تواند زیاد باشد. RCA ساختار و فرمول خاصی نداشت و همه‌چیز را به شکل یک سری رویداد به هم متصل می‌دید و هیچ توجهی هم به موانع نداشت. تریپود یک مکانیزم مشخص و شفاف داشت و برخلاف RCA، تمرکز اصلی روی موانع بود. علیرغم اینکه سعی داشت همه‌چیز را کنار هم ببیند، اما چک‌لیست‌ها متمرکز بود روی موانع و البته با رویکرد خطای انسانی.